Навіны

19 верасня 2026 года на знакамітай верфі NDSM у Амстэрдаме адбудзецца маштабны перформанс саўдзелу пад назвай "A Percussion Piece" ("Удар па цішыні"). Арганізатары плануюць сабраць каля 1200 чалавек, каб супольна выступіць у падтрымку людзей, якія застаюцца за кратамі ў Беларусі па палітычных матывах.

Сутнасць перформансу: стань голасам тых, хто маўчыць. Аўтар праекта, медыямастак і куратар Максім Тымінька, прапануе ўдзельнікам апрануць кардонныя маскі з тварамі рэальных беларускіх палітвязняў. Выкарыстоўваючы простыя бытавыя прадметы — каструлі, вядры, бляшанкі ці вечкі — як імправізаваныя ўдарныя інструменты, людзі створаць супольны гукавы ландшафт. Гэта стане сімвалічным "голасам" для тых, каго спрабуюць змусіць маўчаць у турмах.

Перформанс будзе доўжыцца каля 20–30 хвілін. Яго мэта — не толькі нагадаць пра сотні зняволеных пасля падзей 2020 года, але і падкрэсліць крохкасць свабоды нават у краінах з даўняй дэмакратыяй. Па выніках акцыі будзе створаны відэаартэфакт для паказу ў сусветных музеях і галерэях.

Арганізатарам мерапрыемства выступае фонд antiwarcoalition.art — міжнародная каманда беларускіх і ўкраінскіх культурных дзеячаў у партнёрстве з праваабарончымі і грамадскімі ініцыятывамі. Сярод іх — "Вясна", Libereco, Politzek.me, MÀRA, PEN Nederland і іншыя.

Напярэдадні асноўнай акцыі, 5 верасня, у амстэрдамскім цэнтры De Balie адбудзецца дыскусія пра важнасць барацьбы за свабоду. Там выступяць праваабаронца і лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру Алесь Бяляцкі, філосафка Вольга Шпарага, а таксама запланаваны перформанс на аснове эсэ былога палітвязня і юрыста Максіма Знака.

Арганізатары запрашаюць усіх неабыякавых стаць часткай гэтага акту салідарнасці. Зараз адкрыта рэгістрацыя для непасрэдных удзельнікаў перформансу, а таксама ідзе збор валанцёраў і спонсараў для падтрымкі праекта. Усе абнаўленні праекта, падрабязная праграма, а таксама форма для рэгістрацыі ўдзельнікаў і валанцёраў даступныя на афіцыйным сайце.

Крыніца: ПЦ "Вясна"

Дыпламатычны дарадца Святланы Ціханоўскай Дзяніс Кучынскі і прадстаўнікі беларускіх арганізацый сустрэліся з дырэктарам дэпартамента Міністэрства замежных справаў Аўстрыі па справах Усходняй Еўропы Томасам Мюльманам.

У сустрэчы ўдзельнічалі:

— Беларускі Хельсінскі Камітэт;
— Праваабарончы цэнтр «Вясна»;
— Беларуская нацыянальная платформа Форуму грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства;
— Беларуская Рада культуры.

Гэта была першая сустрэча з новым кіраўніком дэпартамента. Удзельнікі пазнаёмілі яго з актуальнай сітуацыяй у Беларусі, распавялі пра працу беларускіх арганізацый і абмеркавалі, як працягваць супрацоўніцтва пасля папярэдніх візітаў Святланы Ціханоўскай у Аўстрыю.

Сярод асноўных тэмаў сустрэчы:

— становішча палітычных зняволеных і працяг рэпрэсій у Беларусі;
— транснацыянальныя рэпрэсіі і пераслед беларусаў за межамі краіны;
— падтрымка грамадзянскай супольнасці і культурных ініцыятываў;
— праблемы беларусаў у Аўстрыі з легалізацыяй, пратэрмінаванымі пашпартамі і атрыманнем праязных дакументаў;
— супрацоўніцтва беларускіх дэмакратычных сілаў з Украінай.

Прадстаўнікі праваабарончых арганізацый распавялі пра колькасць палітычных зняволеных, сітуацыю ўнутры краіны і пераслед беларусаў за яе межамі. Яны падкрэслілі, што вызваленне асобных людзей не вырашае праблему цалкам: неабходныя сістэмныя змены, спыненне рэпрэсій і дапамога ўсім, хто прайшоў праз турмы і пераслед.

Ад Праваабарончага цэнтра «Вясна» ў сустрэчы ўдзельнічаў былы палітвязень Уладзімір Лабковіч. Ён распавёў пра ўласны досвед зняволення і пра тое, з чым сутыкнуўся пасля вызвалення. Пераслед супраць яго працягваецца, у тым ліку – узбуджаюцца новыя крымінальныя справы.

Прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці расказалі, як беларускія арганізацыі працягваюць працаваць ва ўмовах рэпрэсій і выгнання, падтрымліваюць сувязь з людзьмі ўнутры краіны і якія формы дапамогі ім патрэбныя. Таксама гаварылі пра магчымасці супрацоўніцтва з аўстрыйскімі партнёрамі.

Беларуская Рада культуры прадставіла актуальную сітуацыю ў культурнай сферы і распавяла пра беларускіх творцаў у еўрапейскім кантэксце. 

Дзяніс Кучынскі падзякаваў Аўстрыі за далучэнне да Міжнароднага гуманітарнага фонду дапамогі палітычным зняволеным і ўнёсак у памеры 20 тысяч еўра:

«Для нас было важна наладзіць кантакт з новым кіраўніком дэпартамента і працягнуць працу па дамоўленасцях, дасягнутых падчас папярэдніх візітаў Святланы Ціханоўскай у Аўстрыю. Мы ўдзячныя Аўстрыі за падтрымку беларускіх палітвязняў, пацярпелых ад рэпрэсій і агульнай еўрапейскай палітыкі ціску на рэжым.

Асобна мы гаварылі пра беларусаў, якія жывуць у Аўстрыі. Пратэрмінаваныя пашпарты, атрыманне праязных дакументаў і іншыя праблемы з легалізацыяй для многіх людзей сталі вельмі складанымі пытаннямі. Мы разумеем, што простых рашэнняў тут няма, але важна іх шукаць і заставацца ў пастаянным кантакце з беларускай дыяспарай.

У Аўстрыі таксама жывуць і працуюць беларускія дзеячы культуры і прадстаўнікі іншых прафесій, якія пакуль не могуць вярнуцца дадому. Важна дапамагаць ім працягваць працу і захоўваць сувязь з Беларуссю».

Бакі дамовіліся перавесці абмеркаваныя ініцыятывы ў практычную плоскасць і працягнуць каардынацыю на працоўным узроўні.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Старэйшы навуковы супрацоўнік па прававых пытаннях Columbia Global Freedom of Expression Лаўтара Фурфара ўзяў інтэрв'ю ў Спецыяльнага дакладчыка ААН Нільса Муйжніекса пра задушэнне іншадумства ў краіне, якое не спыняецца.

Нільс Муйжніекс займае пасаду Спецыяльнага дакладчыка ААН па сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі з 1 лістапада 2024 года. Будучы палітолагам і экспертам па правах чалавека з Рыгі (Латвія), раней ён займаў пасады камісара Рады Еўропы па правах чалавека, рэгіянальнага дырэктара па Еўропе ў Amnesty International, старшыні Еўрапейскай камісіі па барацьбе з расізмам і нецярпімасцю, міністра сацыяльнай інтэграцыі Латвіі і дырэктара Латвійскага цэнтра па правах чалавека і этнічных даследаваннях. У рамках свайго мандата ААН ён займаецца маніторынгам сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі, распрацоўкай рэкамендацый па яе паляпшэнні, падтрымкай грамадзянскай супольнасці і штогод прадстаўляе даклады Радзе па правах чалавека і Генеральнай Асамблеі.

Гэта інтэрв'ю прысвечана свабодзе выказвання меркаванняў у Беларусі ў святле апошніх дакладаў Спецыяльнага дакладчыка і працы CGFoE ў дачыненні да рашэнняў Камітэта ААН па правах чалавека, якія тычацца артыкула 19 МПГПП.

*Для большай яснасці інтэрв'ю было адрэдагавана.

Лаўтара Фурфара: У сваім дакладзе Радзе па правах чалавека за красавік 2025 года вы апісалі прэзідэнцкія выбары ў студзені 2025 года як тыя, што праходзяць на фоне поўнага задушэння свабоды выказвання меркаванняў, сходаў і асацыяцый. Для чытачоў, якія не з'яўляюцца спецыялістамі па Беларусі, як бы вы ахарактарызавалі цяперашні стан свабоды выказвання меркаванняў у краіне?

Нільс Муйжніекс: Да 2020 года ў Беларусі быў адносна мяккі аўтарытарны рэжым са значнай цэнзурай, але з лёгкадаступнымі незалежнымі медыя, адносна свабодным доступам да заходняй прэсы і разнастайнасцю анлайн-СМІ. Масавыя пратэсты супраць фальсіфікацый на выбарах у тым годзе прывялі да маштабных рэпрэсій супраць усіх нязгодных, якія працягваюцца і па гэты дзень. Асноўнымі аб'ектамі пераследу з боку ўрада з'яўляюцца журналісты, рэдактары, блогеры і анлайн-актывісты. Тыя, хто пазбеглі судовага пераследу і не трапілі ў турму, пераехалі за мяжу, у асноўным у Літву і Польшчу. У цяперашні час у Беларусі склаліся адны з самых жорсткіх умоў для свабоды выказвання меркаванняў у Еўропе. 

Лайкі і перасылка пастоў у сацыяльных сетках могуць прывесці да пераследу

У тым жа дакладзе гаворыцца аб ціску на журналістаў і работнікаў СМІ, прымяненні антыэкстрэмісцкіх і антытэрарыстычных законаў супраць незалежных медыя і абмежаваннях на выказванне меркаванняў у інтэрнэце. Якія асноўныя інструменты ў цяперашні час выкарыстоўваюцца для пераследу журналістаў, незалежнай прэсы ды іншых нязгодных?

— Многія супрацоўнікі СМІ былі прыцягнутыя да крымінальнай адказнасці ды адбываюць працяглыя турэмныя тэрміны ў адпаведнасці з расплывістымі фармулёўкамі адвольна ўжывальных "антытэрарыстычных" і "антыэкстрэмісцкіх" законаў. Іх абвінавачваюць у "распальванні сацыяльнай нянавісці", "дыскрэдытацыі Беларусі", "абразе прэзідэнта" або арганізацыі пратэстаў. Усе незалежныя медыя былі ліквідаваныя, і вялікая колькасць журналістаў апынуліся ў выгнанні. Многія інфармацыйныя рэсурсы аднавілі сваю працу за мяжой: яны транслююць відэа- ці радыё перадачы на тэрыторыю Беларусі выкарыстоўваючы розныя лічбавыя платформы, такія як YouTube, Telegram-каналы і г.д. Улады прызналі многія з іх "экстрэмісцкімі". Акрамя таго, калі будзе ўстаноўлена, што хтосьці падпісаўся на забароненыя СМІ, супрацоўнічаў з імі ці нават ставіў лайкі або дзяліўся іх публікацыямі ў сацыяльных сетках, ён можа сутыкнуцца з пераследам.

У CGFoE (Columbia Global Freedom of Expression) я ўважліва вывучыў меркаванні Камітэта па правах чалавека па артыкуле 19 МПГПП. Паводле маіх ацэнак, з прыкладна 230-240 меркаванняў аб свабодзе выказвання меркаванняў паводле артыкула 19 за ўсю гісторыю працы Камітэта прыкладна траціна тычыцца Беларусі. Чым тлумачыцца такі фокус і якія заканамернасці вы бачыце ў гэтых справах, у тым ліку звязаных з мірным пратэстам, публічнымі мерапрыемствамі, палітычнай сімволікай або выразам падтрымкі апазіцыі?

— Вялікая колькасць спраў у Камітэце па правах чалавека можна растлумачыць як маштабамі рэпрэсій у Беларусі, так і прафесіяналізмам яе праваабаронцаў. Беларускія праваабаронцы, узначаленыя такімі арганізацыямі, як "Вясна" і Беларускі Хельсінкскі Камітэт, надзвычай добра разбіраюцца ва ўсіх асноўных рэгіянальных і міжнародных праваабарончых механізмах і рэгулярна імі карыстаюцца. Я думаю, што яны разглядаюць Камітэт па правах чалавека як адзін з галоўных сродкаў сваёй адвакацыі. Я не вывучаў беларускія справы ў дэталях, але мне здаецца, што характар гэтых спраў мяняўся разам з арсеналам рэпрэсій, якія выкарыстоўваюцца ўладамі. Напрыклад, з 2020 года чырвона-бела-чырвоны сцяг і герб "Пагоня" сталі вельмі прыкметнымі сімваламі дэмакратычнага руху. І хоць гэтыя сімвалы не забароненыя, у рамках больш маштабных рэпрэсій наступных гадоў улады пачалі караць за іх дэманстрацыю. "Антыэкстрэмісцкае" заканадаўства існуе з 2007 года, але з 2021 па 2023 год яно было значна пашырана і больш жорсткім, а афіцыйныя спісы "экстрэмісцкіх фармаванняў" і "экстрэмісцкіх матэрыялаў" выраслі. 

Дадатковыя магчымасці для прыцягнення да адказнасці: справы ўніверсальнай юрысдыкцыі, нядаўна створаны спецыяльны трыбунал і змешаны трыбунал

Улічваючы абмежаванае супрацоўніцтва Беларусі з праваабарончымі механізмамі ААН, што абмяркоўвалася ў дакладзе за 2024 год, прадстаўленым Генеральным сакратаром, і дэнансацыю Беларуссю Першага факультатыўнага пратакола да МПГПП, якую ролю вы лічыце найбольш рэалістычнай у рамках вашага мандата на наступны год? Якія механізмы па-ранейшаму даступныя для дакументавання парушэнняў, прыцягнення да адказнасці і захавання бачнасці гэтых спраў?

— Дазвольце мне пачаць з апошняга пытання аб даступных механізмах, асабліва аб механізмах прыцягнення да адказнасці. Разам з маім мандатам, які быў створаны ў 2012 годзе, дзейнічае орган для расследавання парушэнняў пад назвай Група незалежных экспертаў па Беларусі (GIEB), створаны Радай па правах чалавека ў 2024 годзе. Мандат GIEB заключаецца ў зборы доказаў, у прыватнасці паказанняў пацярпелых, аб парушэннях міжнароднага права ў Беларусі з акцэнтам на прыцягненне вінаватых да адказнасці. GIEB і няўрадавы орган, створаны шэрагам еўрапейскіх краін, пад назвай Міжнародная платформа па прыцягненні да адказнасці для Беларусі (IAPB), маюць вялікую колькасць доказаў, якія могуць быць выкарыстаны для разглядаў у міжнародных судовых органах, такіх як Міжнародны крымінальны суд або Міжнародны суд ААН, якія разглядаюць звароты ў дачыненні да Беларусі, пададзеныя Літвой. Існуюць дадатковыя шляхі магчымага прыцягнення да адказнасці, такія як справы ўніверсальнай юрысдыкцыі, нядаўна створаны Спецыяльны трыбунал па злачынстве агрэсіі супраць Украіны (які можа разглядаць справы, у якіх Беларусь была замяшаная ў агрэсіі або садзейнічала ёй), або магчымыя змешаныя трыбуналы.

Мой мандат трохі шырэй, і я выкарыстоўваю некалькі іншую метадалогію, чым у GIEB. У GIEB больш высокія доказныя стандарты, паколькі іх праца прызначана для магчымага выкарыстання ў судовых разглядах. Я апытваю ахвяр таксама для таго, каб лепш зразумець сітуацыю, але мая праца больш засяроджаная на выяўленні агульных тэндэнцый у парушэннях і давядзенні асобных выпадкаў да ведама ўладаў з дапамогай паведамленняў (лістоў уладам). У мяне ёсць больш прасторы для манеўру ў сувязі з грамадскасцю, а GIEB даволі асцярожны ў публічных заявах.

Што тычыцца будучага года, я ўжо звярнуўся з заклікам прадставіць матэрыялы для майго наступнага дакладу Генеральнай Асамблеі, які будзе прысвечаны правам жанчын і гендарнай роўнасці, разгляду абыходжання з жанчынамі ў месцах пазбаўлення волі, гендарнаму гвалту, сексуальнаму і рэпрадуктыўнаму здароўю і правам чалавека і шмат чаму іншаму. Я буду працягваць звяртацца са скаргамі да беларускіх уладаў па меры неабходнасці, бо я атрымаў ад ахвяр інфармацыю пра тое, што часам у гэтым ёсць сэнс.

Я таксама спадзяюся на больш цеснае ўзаемадзеянне з Еўрапейскім Саюзам.

Крыніца: ПЦ "Вясна"

9 ліпеня Сенат Парламента Чэхіі прыняў рэзалюцыю ў падтрымку дэмакратычных сілаў Беларусі і ўхваліў заклік да ўрада краіны працягваць падтрымку беларусаў. Дакумент прадставіў старшыня Камітэта па замежных справах, абароне і бяспецы Павел Фішэр.

Рэзалюцыя была падтрымана амаль аднагалосна: з 49 прысутных сенатараў і сенатарак 48 прагаласавалі «за», ніхто не выступіў супраць, і толькі адзін устрымаўся. Такое рашэнне пацвярджае, што падтрымка дэмакратычнай Беларусі застаецца важным прыярытэтам для Чэхіі.

Дырэктарка Офіса дэмакратычных сілаў у Чэхіі Крысціна Шыянок:

«Для беларусаў вельмі важна ведаць, што ў Еўропе ёсць партнёры, якія паслядоўна адстойваюць нашы правы і свабоду. Мы шчыра ўдзячныя Сенату Чэхіі за гэты моцны жэст падтрымкі і прынцыповую пазіцыю».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Парламенцкая асамблея Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (АБСЕ) асуджае выкарыстанне тэрыторыі Беларусі як плацдарму для гібрыдных пагроз дзяржавам — удзельніцам АБСЕ. Пра гэта гаворыцца ў Гаагскай дэкларацыіарганізацыі, якую яна прыняла 8 ліпеня па выніках сваёй 33-й штогадовай сесіі.

У дакуменце парламентары адзначылі, што Беларусь пры Аляксандру Лукашэнку «больш не з’яўляецца фактарам стабільнасці ў рэгіёне, а, наадварот, ператварылася ў крыніцу пагроз рэгіянальнай бяспецы ў прасторы АБСЕ».

«Парламенцкая асамблея АБСЕ асуджае выкарыстанне тэрыторыі Беларусі як плацдарму для гібрыдных пагроз дзяржавам — удзельніцам АБСЕ, заклікае да неадкладнага спынення выкарыстання рэжымам Лукашэнкі міграцыі ў якасці інструменту палітычнага ціску і дэстабілізацыі. Таксама Асамблея асуджае дзеянні, якія парушаюць бяспеку межаў і паветранай прасторы дзяржаывў — удзельніц АБСЕ і заклікае дзяржавы — удзельніцы АБСЕ захоўваць і, пры неабходнасці, узмацняць санкцыі да таго часу, пакуль не будуць дасягнутыя рэальныя і падлеглыя праверцы змены, уключаючы спыненне рэпрэсій, удзелу ў агрэсіі супраць Украіны і гібрыднай дзейнасці», — гаворыцца ў рэзалюцыі.

Пры гэтым парламентары павіталі вызваленне палітычных зняволеных. Але падкрэслілі неабходнасць поўнага і безумоўнага вызвалення ўсіх затрыманых без іх прымусовай дэпартацыі за мяжу і без выкарыстання гэтага працэсу як інструменту палітычнага ціску ці прадмету гандлю.

Крыніца: Zerkalo

5 ліпеня 2026 года, Гаага

Мы, ніжэйпадпісаныя члены нацыянальных парламенцкіх дэлегацый у Парламенцкай асамблеі АБСЕ,

кіруючыся прынцыпамі і абавязацельствамі, замацаванымі ў Хельсінкскім заключным акце, Парыжскай хартыі для новай Еўропы і іншых дакументах АБСЕ;

падкрэсліваючы важнасць дэмакратыі, вяршэнства права, павагі да правоў чалавека і асноўных свабод як ключавых каштоўнасцяў супольнасці АБСЕ;

адзначаючы, што міжнародныя місіі па назіранні за выбарамі БДІПЧ АБСЕ і Парламенцкай асамблеі АБСЕ на працягу многіх гадоў прыходзяць да высновы, што выбарчыя працэсы ў Рэспубліцы Беларусь не адпавядаюць абавязацельствам і стандартам АБСЕ;

выказваючы занепакоенасць працягам палітычных рэпрэсій, наяўнасцю палітычных зняволеных, а таксама абмежаваннем грамадзянскіх і палітычных правоў і свабод у Беларусі;

адзначаючы вымушаную эміграцыю значнай колькасці грамадзян Беларусі ў выніку палітычнага пераследу;

прызнаючы важнасць падтрымкі дэмакратычных сіл Беларусі і грамадзянскай супольнасці ў іх імкненні да мірных дэмакратычных перамен;

вітаючы стварэнне нефармальнай Дэлегацыі дэмакратычных сіл Беларусі для супрацоўніцтва з Парламенцкай асамблеяй АБСЕ,

Дамовіліся пра наступнае:

стварыць у рамках Парламенцкай асамблеі АБСЕ нефармальную міжпартыйную парламенцкую групу «За дэмакратычную Беларусь»;

вызначыць мэтай групы садзейнічанне аднаўленню дэмакратычных інстытутаў, вяршэнства права, павагі да правоў чалавека і правядзенню свабодных і справядлівых выбараў у Рэспубліцы Беларусь у адпаведнасці з абавязацельствамі і стандартамі АБСЕ;

каардынаваць намаганні парламентарыяў дзяржаваў — удзельніц АБСЕ ў падтрымку дэмакратычнага развіцця Беларусі;

падтрымліваць рэгулярны дыялог і супрацоўніцтва з Дэлегацыяй дэмакратычных сіл Беларусі ў Парламенцкай асамблеі АБСЕ, прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці і іншымі зацікаўленымі бакамі;

садзейнічаць павышэнню інфармаванасці ў Парламенцкай асамблеі АБСЕ аб сітуацыі з правамі чалавека, дэмакратычнымі інстытутамі і выбарчымі працэсамі ў Беларусі;

ажыццяўляць іншую дзейнасць, якая адпавядае мэтам гэтай Дэкларацыі і прынцыпам АБСЕ. 

Гэта Дэкларацыя адкрытая для далучэння любога члена нацыянальнай дэлегацыі дзяржавы — удзельніцы АБСЕ, які падзяляе яе мэты і прынцыпы.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

У Гаазе, падчас сесіі Парламенцкай асамблеі АБСЕ, Святлана Ціханоўская сустрэлася з генеральным сакратаром АБСЕ Раберта Мантэлам і прэзідэнтам Парламенцкай асамблеі Перэ Жаанам Понсам. Разам з Ціханоўскай у сустрэчы ўдзельнічала дэлегацыя беларускіх дэмакратычных сіл, у якую ўвайшлі прадстаўнікі Офіса, Аб’яднанага пераходнага кабінета, Каардынацыйнай рады і беларускіх палітычных партый.

Ціханоўская распавяла пра стварэнне Групы за дэмакратычную Беларусь у Парламенцкай асамблеі АБСЕ, да якой на сёння ўжо далучыліся дэпутаты з 17 краін. Група будзе прасоўваць беларускія пытанні ў Асамблеі, арганізоўваць мерапрыемствы, прысвечаныя Беларусі, і садзейнічаць падтрымцы беларускай дэмакратычнай павесткі.

Ціханоўская падзякавала прэзідэнту ПА АБСЕ і нацыянальным дэлегацыям за магчымасць працы беларускай дэлегацыі ў якасці ценявой дэлегацыі, а таксама за магчымасць удзельнічаць у мерапрыемствах Асамблеі. Яна адзначыла важнасць таго, каб у межах АБСЕ быў прадстаўлены голас беларускага грамадства, а не рэжыму. Ціханоўская выказала спадзяванне, што сітуацыя ў Беларусі будзе змяняцца, і роля АБСЕ як дыялогавай пляцоўкі стане важнай для будучага дэмакратычнага транзіту краіны.

Таксама Ціханоўская адзначыла, што падчас цяперашняй сесіі будзе разглядацца рэзалюцыя па Беларусі. Бакі абмеркавалі і магчымасць арганізацыі беларускіх мерапрыемстваў падчас зімовай сесіі Парламенцкай асамблеі АБСЕ.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Беларус А. атрымаў міжнародную абарону ў Чэхіі пасля больш як двух гадоў чакання, адмовы Міністэрства ўнутраных справаў і судовага абскарджання. На розных этапах яму дапамагалі Офіс дэмакратычных сіл Беларусі ў Чэшскай Рэспубліцы, чэшскія адвакаты, фонд BYSOL і беларуская супольнасць у Чэхіі.

Упершыню А. звярнуўся ў пражскі Офіс у жніўні 2024 года. На той момант ён ужо каля двух гадоў чакаў рашэння па заяве на міжнародную абарону. Каманда вывучыла абставіны справы, правяла асабістую кансультацыю, а таксама дапамагла з пошукам падпрацоўкі і новага жылля.

У снежні 2024 года А. атрымаў адмову ў міжнароднай абароне і паўторна звярнуўся ў Офіс. Каманда дапамагла знайсці адваката з партнёрскай юрыдычнай кампаніі BUCHTA, POKORNÝ & PARTNEŘI, якая рэгулярна дапамагае ў беларускіх справах, і каардынавала далейшую працу.

Для пакрыцця судовых выдаткаў быў адкрыты збор на платформе BYSOL. Пражскі Офіс верыфікаваў яго і дапамог распаўсюдзіць інфармацыю сярод беларускай супольнасці ў Чэхіі. У выніку судовага абскарджання А. атрымаў міжнародную абарону і дакумент тэрмінам на дзесяць гадоў.

«Хачу падзякаваць Крысціне Шыянок, усёй камандзе Офіса і ўсім людзям, якія дапамагалі мне на гэтым шляху. Падтрымка датычылася самых розных пытанняў — ад жылля і працы да простага чалавечага ўдзелу ў цяжкія часы. Асобны дзякуй за дапамогу з адвакатам, які падаў апеляцыю пасля адмовы ў міжнароднай абароне. Дзякуючы гэтай падтрымцы мне ўдалося выйграць суд, і цяпер я афіцыйна знаходжуся пад абаронай Чэхіі. Таксама дзякую фонду BYSOL за фінансавую дапамогу менавіта тады, калі яна была асабліва патрэбная», — адзначыў А.

Дырэктарка Офіса дэмакратычных сіл Беларусі ў Чэшскай Рэспубліцы Крысціна Шыянок падкрэсліла, што адмова ў міжнароднай абароне не заўсёды азначае завяршэнне працэсу:

«Мы вельмі радыя, што пасля доўгага чакання і судовага абскарджання А. атрымаў міжнародную абарону. Для нашай каманды гэта таксама важны вынік супольнай працы з адвакатамі, BYSOL і беларускай дыяспарай у Чэхіі.

Працэс атрымання міжнароднай абароны можа быць доўгім і складаным. Таму важна звяртацца па дапамогу як мага раней — пажадана яшчэ падчас падрыхтоўкі заявы. Калі чалавек ужо атрымаў адмову, у многіх выпадках рашэнне можна абскардзіць у судзе.

У нашым Офісе няма штатнага юрыста, але мы супрацоўнічаем з профільнымі арганізацыямі і чэшскімі адвакатамі, якія маюць досвед працы з беларускімі справамі. Мы дапамагаем знайсці патрэбных спецыялістаў, наладзіць камунікацыю і аб’яднаць падтрымку розных арганізацый і беларускай супольнасці».

Пражскі Офіс працягвае развіваць супрацоўніцтва з чэшскімі праваабаронцамі, адвакатамі і няўрадавымі арганізацыямі, якія дапамагаюць мігрантам. Каманда таксама вядзе дыялог з дзяржаўнымі органамі Чэхіі, каб працэдуры для беларусаў і беларусак былі больш зразумелымі і ўлічвалі новыя формы пагроз і рэпрэсій з боку беларускага рэжыму.

Калі можна звярнуцца ў пражскі Офіс?

Напісаць на адрас czechia.office@tsikhanouskaya.org можна, калі:

— вы плануеце падавацца на міжнародную абарону, бо былі вымушаныя з’ехаць з Беларусі або ўжо жывяце ў Чэхіі і даведаліся пра палітычны пераслед у Беларусі. Па магчымасці варта звярнуцца яшчэ на этапе падрыхтоўкі заявы;

— вы атрымалі адмову ў міжнароднай абароне, але вяртанне ў Беларусь можа быць для вас небяспечным;

— вы апынуліся ў крызіснай сітуацыі і сутыкнуліся з тэрміновымі праблемамі з дакументамі, легалізацыяй або бяспекай;

— вам патрэбныя парады або кантакты арганізацый па пытаннях адаптацыі, псіхалагічнай падтрымкі і вывучэння чэшскай мовы;

— вам патрэбная дапамога ў распаўсюдзе інфармацыі пра збор або ініцыятыву сярод беларускай супольнасці ў Чэхіі. Перад публікацыяй Офіс верыфікуе такую інфармацыю.

«Мы працуем для таго, каб у складаны момант беларусы і беларускі не заставаліся сам-насам са сваімі праблемамі. Гэты выпадак яшчэ раз паказаў, якога выніку можна дасягнуць, калі аб’яднаць прафесійную дапамогу і салідарнасць», — адзначыла Крысціна Шыянок.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Эксперты ААН 6 ліпеня выказалі сур'ёзную занепакоенасць у сувязі з адвольным прызнаннем несапраўднымі пашпартоў васьмі былых беларускіх палітычных зняволеных, якія былі прымусова выправаджаныя з Беларусі пасля вызвалення з месцаў пазбаўлення волі. Эксперты лічаць, што гэтыя захады могуць уяўляць сабой форму транснацыянальных рэпрэсій, што працягваюцца. 

Нагадаем, вясной 2026 года стала вядома, што беларускія ўлады анулявалі пашпарты некаторым палітвязням, якіх пасля вызвалення дэпартавалі з Беларусі ў верасні і снежні мінулага года. 

"Шэраг падзей, такіх як палітычна матываванае пазбаўленне волі, прымусовае выправаджэнне і наступнае ануляванне пашпартоў, сведчыць аб эскалацыі практыкі транснацыянальных рэпрэсій", — гаворыцца ў заяве.

Эксперты адзначаюць, што мінімум восем чалавек даведаліся аб ануляванні іх пашпарта пасля прымусовага выправаджэння, нягледзячы на тое, што на момант выправаджэння дакументы заставаліся фармальна сапраўднымі. Ніхто з іх не атрымаў афіцыйнага паведамлення, рашэння або тлумачэнняў.

"Адвольнае ануляванне дакументаў, што сведчаць пра асобу, можа сур'ёзна закрануць правы чалавека на свабоду перамяшчэння, сямейнае жыццё, прававы статус, а таксама доступ да працаўладкавання, медычнага абслугоўвання, банкаўскіх паслуг ды іншых асноватворных правоў", — падкрэслілі эксперты.

Эксперты таксама выказалі занепакоенасць у сувязі з сітуацыяй Леаніда Судаленкі — былога палітычнага зняволенага і праваабаронцы. Пасля вызвалення з месцаў пазбаўлення волі ў 2023 годзе Судаленка пакінуў Беларусь праз пераслед. Пасля ён быў асуджаны завочна ў рамках працэдуры "спецыяльнай вытворчасці" і, як паведамляецца, у цяперашні час ён з'яўляецца фігурантам яшчэ трох крымінальных расследаванняў паводле абвінавачванняў у здзяйсненні злачынстваў "экстрэмісцкай" накіраванасці, якія прад'яўленыя яму ў сувязі з яго праваабарончай дзейнасцю і публічным выказваннем меркаванняў.

"Беларусь павінна неадкладна спыніць выкарыстанне свайго расплывістага і празмерна шырокага заканадаўства аб супрацьдзеянні экстрэмізму ў мэтах пакарання за законнае ажыццяўленне правоў, што абараняюцца", — гаворыцца ў заяве.

Эксперты нагадалі пра свае ранейшыя асцярогі ў дачыненні да беларускага заканадаўства, якое рэгулюе "спецыяльную вытворчасць", падкрэсліўшы, што яна несумяшчальная з асноватворнымі гарантыямі права на справядлівае судовае разбіральніцтва, уключна з правам на належнае апавяшчэнне, доступ да матэрыялаў справы, прававую дапамогу, эфектыўнае абскарджанне і дзейсныя сродкі прававой абароны.

"Крымінальны пераслед спадара Судаленкі, што працягваецца, яго ўключэнне ў базы даных асоб, якія адшукваюцца, і адсутнасць магчымасці для яго бяспечнага вяртання ў Беларусь для ўз'яднання са сваёй сям'ёй, наглядна дэманструюць шкоднасныя наступствы транснацыянальных рэпрэсій, якія працягваюцца, мэтай якіх з'яўляецца запалохванне, пакаранне і спроба прымусіць праваабаронцаў захоўваць маўчанне нават пасля таго, як яны пакінулі сваю краіну", — заявілі эксперты.

Эксперты запыталі тлумачэнні ва ўрада Беларусі і працягваюць сачыць за развіццём сітуацыі.

Крыніца: ПЦ "Вясна"

Коратка:

• У Беларусі працягваецца жорсткі дзяржаўны тэрор, праз што сітуацыя з правамі чалавека ацэньваецца экспертамі як крытычная. Сістэмныя рэпрэсіі не слабеюць і па-ранейшаму накіраваныя супраць іншадумцаў, палітычных апанентаў, удзельнікаў пратэстаў, журналістаў і праваабаронцаў;

• адсутнасць паляпшэнняў сітуацыі з правамі чалавека на ўзроўні захавання асноўных правоў і свабод сведчыць аб стагнацыі сітуацыі і не дае надзей на эвалюцыю рэжыму;

• гэтыя і іншыя негатыўныя фактары пакідаюць Беларусь у фокусе ўвагі міжнароднай супольнасці ў сувязі з грубымі і сістэматычнымі парушэннямі правоў чалавека;

• палітычная апазіцыя ў Беларусі разгромленая, працягваецца пераслед іншадумцаў, пашыраецца трансгранічны пераслед, дэпартацыі пад страхам адвольнага крымінальнага пераследу, па-ранейшаму фіксуюцца катаванні, жорсткае, бесчалавечнае і прыніжаючае абыходжанне;

• на канец чэрвеня 2026 года ў Беларусі ў месцах пазбаўлення волі знаходзіліся 859 палітычных зняволеных, у тым ліку 117 жанчын. Колькасць былых палітвязняў склала 3 867 чалавек;

• мінімум 176 палітвязняў знаходзяцца ў асабліва ўразлівым становішчы праз свой стан здароўя, узрост або абставіны зняволення;

• за месяц праваабаронцы прызналі палітвязнямі 43 чалавекі;

• за чэрвень праваабаронцам стала вядома пра не менш чым 74 выпадкі рэпрэсій, якія вынікаюць з крымінальнага або адміністрацыйнага пераследу (затрыманні, ператрусы, суды); за апошнія тры месяцы стала вядома пра больш чым 270 такіх выпадкаў.

• працягваюцца трансгранічныя рэпрэсіі – у выглядзе адвольнага крымінальнага пераследу, унясення ў пералікі "экстрэмістаў", прымусу да сакрэтнага супрацоўніцтва, сачэння і ціску наўпрост ці праз родных і блізкіх, якія засталіся ў Беларусі, канфіскацыі маёмасці тых, хто з'ехаў;

• статыстыка прызнання арганізацый і груп грамадзян "экстрэмісцкімі фармаваннямі" кажа аб нарастальным патэнцыяле крымінальных рэпрэсій у параўнанні з мінулым годам: 46 суб'ектаў супраць 41 за той жа перыяд 2025 года. Гэта той жа ўзровень, што ў першым паўгоддзі 2022 года, і ў паўтары разы больш, чым за першае паўгоддзе 2023 года;

• статыстыка ўнясення ў пералік асоб, якія маюць дачыненне да экстрэмізму, дазваляе меркаваць аб тым, што ўзровень крымінальнага пераследу – амаль 100 чалавек у сярэднім штомесяц, застаецца вышэй за ўзровень 2024 года (97 чалавек у сярэднім штомесяц) і трохі саступае ўзроўню мінулага года (больш за 110 чалавек у сярэднім штомесяц).

Міжнародныя механізмы прыцягнення да адказнасці

2 чэрвеня Спецдакладчыкі і эксперты ААН выказалі сур'ёзную занепакоенасць умовамі ўтрымання і пагаршэннем здароўя палітычных зняволеных у Беларусі, заявіўшы аб магчымых выпадках жорсткага абыходжання і заклікаўшы ўлады забяспечыць тэрміновую медыцынскую дапамогу і перагледзець практыку прымянення законаў аб "экстрэмізме" і "тэрарызме".

Спецдакладчык ААН па Беларусі Нільс Муйжніекс выпусціў новы даклад аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі ў перыяд з 1 красавіка 2025 года па 31 сакавіка 2026 года. Даклад асвятляе сістэматычнае пагаршэнне сітуацыі з правамі чалавека, уключаючы палітычныя рэпрэсіі, абмежаванне свабоды слова і СМІ, пераслед апазіцыі і актывістаў праз законы аб «экстрэмізме», парушэнні правоў зняволеных, дыскрымінацыю (у тым ліку ЛГБТК+ і моўную), а таксама маштабны ціск на культурную і адукацыйную сферы, якое суправаджаецца ідэалагізацыяй гісторыі, русіфікацыяй і ўзмацненнем палітычнага кантролю над грамадствам.

18 чэрвеня Еўрапейскі парламент прыняў рэзалюцыю аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі, у якой заклікаў да неадкладнага і безумоўнага вызвалення ўсіх палітычных зняволеных. 

У Глабальным індэксе катаванняў 2026 Сусветная Арганізацыя супраць катаванняў (OMCT) другі год запар унесла Беларусь у катэгорыю "вельмі высокая рызыка", што кажа аб сістэматычным парушэнні абсалютнай забароны катаванняў і іншых відаў жорсткага абыходжання, а таксама вельмі слабымі гарантыямі прадухілення і абароны ад выпадкаў катаванняў і жорсткага абыходжання.

Палітычна матываваны пераслед і палітычныя зняволеныя

Статыстыка

З 2020 года мінімум 9 914 чалавек сутыкнуліся з палітычна матываваным крымінальным пераследам і мінімум 8 590 чалавек былі асуджаныя, у тым ліку завочна. Дадзеныя паказчыкі працягваюць расці кожны месяц, хоць праваабаронцы істотна абмежаваныя ў магчымасцях атрымання інфармацыі аб пераследах.

На канец чэрвеня ў няволі застаюцца 859 палітычных зняволеных, у тым ліку 117 жанчын. Пасля памілаванняў груп палітвязняў, калі агульная колькасць палітвязняў рэзка ўпала, гэты паказчык працягвае паступова расці за кошт новых выпадкаў крымінальнага пераследу.

Вядома пра 176 палітвязняў у асабліва ўразлівым становішчы праз свой стан здароўя, узрост або абставіны зняволення.

Колькасць былых палітвязняў склала 3 867 чалавек, у тым ліку 769 жанчын.

Рэпрэсіі

25 чэрвеня кіраўнік Следчага камітэта Беларусі Канстанцін Бычак на Пецярбургскім міжнародным юрыдычным форуме заявіў, што "прававую ацэнку атрымалі ўсе ўдзельнікі масавых беспарадкаў, іх арганізатары, асобы, якія аказвалі супраціў праваахоўнікам і – самае галоўнае – тыя, хто выношваў планы гвалтоўнай змены канстытуцыйнага ладу". Гэтая заява не з'яўляецца сведчаннем спынення пераследу ўдзельнікаў пратэстаў 2020 года, а хутчэй адлюстроўвае канчатковую юрыдычную ацэнку абвінаваўчага характару і адлюстроўвае шырокі падыход да вызначэння кола асоб, якія падлягаюць крымінальнай адказнасці.

Фіксуюцца масавыя спробы вярбоўкі беларусаў у эміграцыі, у тым ліку праз пакінутых у Беларусі бацькоў, нібыта ад асобы праваабаронцаў і ад асобы журналістаў.

Працягвалася хваля масавых ператрусаў супрацоўнікамі КДБ у беларусаў у эміграцыі, частка ператрусаў звязаная з удзелам у мерапрыемствах дыяспар да Дня Волі. З пачатку чэрвеня больш за 60 ператрусаў зафіксавана ў студэнтаў і іх бацькоў у сувязі з вучобай у Еўрапейскім гуманітарным універсітэце.

Працягваўся пераслед удзельнікаў чатаў сваякоў асуджаных, некаторыя з іх раней былі прызнаныя экстрэмісцкімі фармаваннямі.

Працягваліся ўзмоцненыя праверкі, прагляд тэлефонаў, допыты і затрыманні на мяжы. Паведамлялася аб затрыманні ў тым ліку грамадзяніна Літвы, а таксама былога супрацоўніка КДБ – грамадзяніна Польшчы і Беларусі.

Таксама, паведамлялася, аб працяглым заключэнні грамадзянкі Украіны Наталлі Баташавайу ізалятары часовага ўтрымання.

Працягвалі паступаць звесткі аб рэалізацыі маёмасці, арыштаванай у рамках палітычна матываваных крымінальных спраў супраць палітычных зняволеных і па завочных рашэннях суда супраць актывістаў у вымушанай эміграцыі. Так, напрыклад, на аўкцыён выстаўленыаўтамабіль дэпартаванага палітвязня Віталя Цынкеля, прададзеная кватэра завочна асуджанага былога сябра Каардынацыйнай рады і дырэктара BEROC Паўла Данейкі, выстаўленыя на аўкцыён іконы палітвязня ксяндза Генрыха Акалатовіча.

Становішча палітвязняў

У рэжыме інкамунікада працягвае знаходзіцца Уладзімір Кніга з 5 верасня 2023 года. Верагодна, у рэжыме інкамунікада ўтрымліваюцца таксама палітвязні – анархісты Ігар Аліневіч, Мікіта Дранец і Арцём Салавей, якія, як паведамляецца, у папраўчай калоніі № 20 пастаянна змяшчаюцца ў ШІЗА і ПКТ. Таксама паведамлялася аб ізаляцыі ад іншых зняволеных палітвязняў, асуджаных па справе "Чорнай кнігі Беларусі".

Сярод палітвязняў застаюцца трое затрыманых у непаўналетнім узросце: Дзмітрый Захарошка, Трафім Барысаў і Аляксандра Пуліновіч.

Паступілі звесткі пра пагаршэнне здароўя і мікраінсульт у Кірыла Ашурка, у Аляксандры Каско выяўлена захворванне. Васіль Верамейчык мае сур'ёзныя праблемы з сэрцам, не выключана, што, ён перанёс інфаркт у няволі.

Агулам праваабаронцам вядома пра як мінімум 176 палітвязняў у асабліва ўразлівым становішчы праз свой стан здароўя, узрост або абставіны зняволення.

Праваабаронцы працягваюць фіксаваць ціск на былых палітвязняў і іх сем'і. Так, паведамлялася пра візіты супрацоўнікаў КДБ для правядзення прафілактычных гутарак.

Пераслед праваабаронцаў  

У няволі застаюцца праваабаронцы Уладзімір Целяпун, які ўтрымліваецца ў СІЗА па абвінавачванні ў экстрэмізме і дыфамацыі, і Віталь Чопік, які адбывае сем гадоў пазбаўлення волі за перадачу інфармацыі аб палітычна матываваных судах.

12 чэрвеня Абсерваторыя па абароне праваабаронцаў, якая аб'ядноўвае Міжнародную федэрацыю за правы чалавека (FIDH) і Сусветную арганізацыю супраць катаванняў (OMCT), выступіла з экстранай заявай у сувязі з адвольным затрыманнем Уладзіміра Целяпуна.

Катаванні і забароненае абыходжанне

26 чэрвеня свет адзначае Міжнародны дзень у падтрымку ахвяр катаванняў — дату, закліканую нагадаць пра непахіснасць чалавечай годнасці. Менавіта ў гэты дзень у 1987 годзе набыла моц Канвенцыя ААН супраць катаванняў. Аднак у Беларусі, насуперак усім міжнародным абавязальніцтвам, жорсткае абыходжанне і гвалт з боку сілавых структур застаюцца сістэмнай дзяржаўнай практыкай ды інструментам палітычнага кантролю, маштабы якога да гэтага часу застаюцца крытычнымі. Праваабронцы распавялі, як змяніўся характар рэпрэсій у беларускіх месцах несвабоды за апошнія гады, чаму пацярпелыя ад катаванняў часта маўчаць пра перажытае і чаму нядаўняе адкрыццё расследавання ў Міжнародным крымінальным судзе (МКС) дае рэальны шанец на правасуддзе.

Праваабаронцы працягваюць дакументаваць факты катаванняў і жорсткага абыходжанняў у Беларусі. СІЗА КДБ, вядомае як "Амерыканка", застаецца самым закрытым і жорсткім месцам, дзе чалавека гатовыя ламаць любымі сродкамі. У сведчаннях былых палітзняволеных — падвешванне ў кайданках, змяшчэнне ў "мяккую" камеру ў выглядзе "труны", удушэнне пакетамі і вадой, збіванне электрашокерамі, пазбаўленне сну і пастаянны псіхалагічны ціск. Сёння стала вядома, што КДБ трымала ў закладніках прыхаджан палітзняволенага святара Генрыха Акалатовіча, каб націснуць на яго. Зімой праваабаронцы апублікавалі жахлівую гісторыю пераследу і катаванняў кдбшнікамі сям'і з Украіны ў Беларусі. Пра збіццё і змяшчэнне ў "мяккі пакой" у КДБ перад вызваленнем распавядаў Мікола Дзядок. У Міжнародны дзень у падтрымку ахвяр катаванняў "Вясна" паразмаўляла з праваабаронцам Уладзем Лабковічам, які прайшоў праз досвед утрымання ў СІЗА КДБ, і сабрала некаторыя гісторыі катаванняў і здзекаў у цэнтры Мінска.

Гэтыя і іншыя факты пацвярджаюць тэзіс праваабаронцаў аб тым, што злачынствы супраць чалавечнасці і грубыя парушэнні правоў чалавека ў Беларусі працягваюцца, яны не абмежаваліся 2020-м годам, яны маюць патрэбу ў расследаванні з наступным прыцягненнем вінаватых да адказнасці. Пры гэтым у цэнтры ўвагі павінны быць ключавыя патрабаванні тых, хто выжыў, уключаючы доступ да медыцынскай, псіхалагічнай і сацыяльнай падтрымцы. 

Падаўленне свабоды мірных сходаў і свабоды асацыяцыі

Працягваецца падаўленне свабоды мірных сходаў. Сярод палітвязняў — 147 чалавек, якія пазбаўленыя волі ў тым ліку паводле арт. 342 КК за ўдзел у мірных пратэстах 2020-2021 года. 

9 чэрвеня ў Брэсце на трое сутак у чаканні суда па адміністрацыйнай справе была затрыманая Наталля Бандарук, сястра былога палітвязня Данііла Бандарука, абвінавачаная ў "несанкцыянаваным масавым мерапрыемстве" за распаўсюд хрысціянскага вучэння на Вялікдзень, 12 чэрвеня суд прызначыў ёй штраф у 225 рублеў.

Сітуацыя са свабодай асацыяцыі застаецца крытычнай. Па дадзеных "Lawtrend", з 2020 года мінімум 2 033 арганізацый грамадзянскай супольнасці былі ліквідаваныя або знаходзяцца ў стадыі ліквідацыі. Гэты паказчык працягвае расці.

Па звестках "Экадом" з 2021 года спынілі працу больш за 140 экалагічных арганізацый.  Прымусова ліквідаваныя былі больш за 80 экалагічных арганізацый, у тым ліку найбольш уплывовыя "Экадом", "Ахова птушак Бацькаўшчыны", "Багна" і "Менскае роварнае таварыства". Таксама, каля 60 арганізацый спынілі сваю дзейнасць самастойна альбо праз ціск кладаў.

Паведамлялася, што чатыры грэка-каталіцкія (уніяцкія) парафіі не прайшлі перарэгістрацыю : парафія ў Воршы і ўсе парафіі Берасцейскай вобласці — у Брэсце, Баранавічах, Івацэвічах. Перарэгістрацыя праводзілася па патрабаванні Закона 2023 года "аб змяненні законаў па пытанні дзейнасці рэлігійных арганізацый". Новыя патрабаванні ўключалі поўную забарону на палітычную дзейнасць вернікаў і абавязковае беларускае грамадзянства для кіраўніка рэлігійнага аб'яднання. Рэлігійная дзейнасць без стварэння і дзяржаўнай рэгістрацыі рэлігійных арганізацый на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь забароненая. Арганізацыя дзейнасці або ўдзел у дзейнасці рэлігійнай арганізацыі, якія не прайшлі ва ўстаноўленым парадку дзяржаўную рэгістрацыю, цягнуць крымінальную адказнасць паводле арт. 193-1 КК і могуць быць пакараныя пазбаўленнем волі.

Вярхоўны суд разгледзеў апеляцыю па завочным прысудзе Віцебскага абласнога суду ў дачыненьні да ініцыятывы назіраньня за выбарамі "Сумленныя людзі", прысуд пакінуты без зменаў. 

Працягваўся пераслед новаабраных членаў Каардынацыйнай рады (альтэрнатыўны прадстаўнічы орган прадэмакратычных сіл Беларусі). Прадстаўніца фракцыі "Кааліцыя Латушка і Рух "За Свабоду" Рыта Гаціх атрымала пагрозы, найбольш імаверна, ад спецслужбаў Беларусі. 

Па справе "Чорнай кнігі Беларусі" (анлайн-праект дэананімізацыі ўдзельнікаў фальсіфікацый выбараў-2020, а таксама тых, хто здзяйсняе катаванні і жорсткае абыходжанне ў адносінах да затрыманых пратэстоўцаў), па якім у 2021 годзе ў выніку незаконнай пасадкі самалёта Ryanair былі затрыманыя Раман Пратасевіч і Сафія Сапега, вядома пра як мінімум 31 асуджанага, з якіх 21 чалавек застаецца ў зняволенні.

Парушэнне свабоды выказвання меркавання

Працягваўся крымінальны пераслед за крытыку ўладаў і праявы нелаяльнасці.

Стаў вядомы новы выпадак непрапарцыйна жорсткага затрымання за мірнае выразам меркавання – з удзелам пяці супрацоўнікаў АМАП у поўным абмундзіраванні – у дачыненні да 41-гадовага жыхара Салігорска.

Быў затрыманы і змешчаны ў СІЗА паводле абвінавачванняў эканамічнага характару Андрэй Макоўскі, кіраўнік Мінскай архітэктурнай студыі "ZROBIM architects", у якой прайшлі затрыманні і ператрусы ў супрацоўнікаў пасля публічнай крытыкі кіраўніцтвам студыі патрабаванні ўладаў увесці ў штат пасаду ідэалагічнага работніка. 

Былы супрацоўнік міліцыі Міхаіл Куцко быў завочна асуджаны да 15 гадоў пазбаўлення волі паводле арт. 356 КК (Здрада дзяржаве). 12 чэрвеня Гродзенскі абласны суд прызнаў яго вінаватым "у выдачы замежнай дзяржаве і яе прадстаўнікам дзяржаўных сакрэтаў Рэспублікі Беларусь і іншым аказанні дапамогі замежнай дзяржаве і яе прадстаўнікам у правядзенні дзейнасці, накіраванай на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь, наўмысна здзейсненымі грамадзянінам Рэспублікі Беларусь".

Вядома пра мінімум 151 асуджанага паводле абвінавачванняў у здрадзе дзяржавы (уключаючы падбухторванне да дзяржаўнай здрады). Гэта экстрэмальна высокі паказчык. Агулам па абвінавачванні ў дзяржаўнай здрадзе, шпіянажы і агентурнай дзейнасці з 2020 года асуджана не менш за 185 чалавек. Для параўнання, у ваюючай Расіі за той жа перыяд судамі (уключаючы ваенныя суды і суды на акупаваных тэрыторыях чатырох абласцей) вынесена па розных ацэнках ад 1 035 да 1 100 прысудаў па адпаведных складах. З улікам розніцы ў колькасці насельніцтва (16-кратная, амаль такая ж – у колькасці паўналетніх), шасціразовая розніца ў колькасці асуджаных сведчыць пра амаль утрая высокі ўзровень рэпрэсій у гэтым кірунку ў Беларусі.

Аксана Вольвачава была асуджаная Мінскім гарадскім судом паводле ч. 3 арт. 361 КК (заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы) і ч. 1 арт. 368 КК (абраза Лукашэнкі) за выказванні ў Telegram, у тым ліку яна сябе называла "ўкраінкай з акупаванага Мінска".

Не спыняецца пераслед за атрыманне і перадачу інфармацыі з незалежных беларускіх медыя, унесеных уладамі ў спіс экстрэмісцкіх метарыялаў. Так, фіксаваліся выпадкі адміністрацыйнага пераследу за скрыншот медыя "Наша Ніва", а таксама за падпіску на медыя "Хартыя'97" у сацсетцы "Однокласники". 

Хатэры Хадададзі, грамадзянка Ірана, затрыманая ў Беларусі за выказванні онлайн пра іранскія ўлады, была дэпартаваная з Беларусі і атрымала забарону на ўезд на 30 гадоў. Таксама, стала вядома, пра дэпартацыю іншага грамадзяніна Ірана з Беларусі і забарону на ўезд на 30 гадоў пасля адміністрацыйнага спагнання паводле арт. 19.11 КаАП (распаўсюд экстрэмісцкіх матэрыялаў). Іх затрыманне было прама звязана з палітычнымі перакананнямі і рэалізацыяй свабоды выказвання меркаванняў. Рэпрэсіі з удзелам беларускіх спецслужбаў за крытыку недэмакратычнага афіцыйнага Ірана – гэта яскравы прыклад узаемнай падтрымкі таталітарных рэжымаў 

19 чэрвеня ўступілі ў сілу змены ў Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях, якія ўводзяць адказнасць за "прапаганду гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі" (арт. 19.16) і "незаконнае прадстаўленне Рэспублікі Беларусь на міжнародных мерапрыемствах" (арт. 24.62).

Медыя "Наша Ніва" раскрыла спіс дзяржслужачых, адказных за "Спіс друкаваных выданняў, якія змяшчаюць інфармацыйныя паведамленні і (або) матэрыялы, распаўсюджванне якіх здольна нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам Рэспублікі Беларусь", які адвольна цэнзуруе рынак друкаванай прадукцыі, эксплуатуе размытую і юрыдычна нявызначаную фармулёўку для пазасудовага абмежавання свабоды пошуку, атрымання і распаўсюджвання інфармацыі. Гэта Лілія Ананіч, Дзяніс Язерскі, Дзяніс Ільяшэвіч, Арцём Шкробат, Сяргей Кабаковіч, Максім Літвінскі, Юрый Дзірман, Сяргей Глазырын, Аляксандр Гараднічэнка, Уладзімір Макараў, Юлія Яроцкая, Анастасія Кудрэйка, Ларыса Мяльгуй, Рыгор Васілевіч, Ігар Луцкі, Галіна Шышкіна, Вольга Папко, Мікалай Сухоцкі.

Парушэнне правоў і свабод на падставе барацьбы з экстрэмізмам і тэрарызмам 

Праваабаронцы працягвалі фіксаваць новыя крымінальныя справы і затрыманні паводле надуманых абвінавачванняў у "экстрэмізме" і "тэрарызме".

Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю Васіль Герасімаў заявіў на сумесным пасяджэнні палат парламента, што "ў 2025 годзе спынена 100 злачынстваў, звязаных з фінансаваннем тэрарызму і экстрэмізму". 

2 чэрвеня стала вядома аб узбуджэнні крымінальнай справы ў сувязі з дзейнасцю Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэту (Вільня), раней прызнанага Вярхоўным судом Беларусі экстрэмісцкай арганізацыяй. На працягу месяца ў студэнтаў і былых студэнтаў, а таксама іх сваякоў у Беларусі КДБ правяло ператрусы, допыты і прафілактычныя гутаркі, патрабуючы ад студэнтаў адлічыцца з універсітэта альбо даць пацверджання яго заканчэння. Агулам вядома пра мінімум 60 студэнтаў і былых студэнтаў, якія сутыкнуліся з ператрусамі, допытамі, затрыманнямі і рознымі формамі запалохвання. Фіксуецца, што пры правядзенні працэсуальных дзеянняў праваахоўныя органы не падаюць належных копій пратаколаў ператрусу, позваў на допыты і іншых працэсуальных дакументаў.

Як і ў мінулыя месяцы, фіксуецца вялікая колькасць крымінальных абвінавачванняў і асуджэнняў за "садзейнічанне экстрэмізму" за шырокі спектр мірнага ўзаемадзеяння з незалежнымі медыя, праваабарончымі арганізацыямі, прадэмакратычнымі палітычнымі арганізацыямі, фондамі салідарнасці і г. д. На працягу месяца ПЦ "Вясна" публікаваў паведамленні пра 19 такіх выпадках пераследу, у тым ліку ў дачыненні да Дзмітрыя Жука, Кірыла Лойкі, Ганны Краснеўскай, Святланы Каралёвай і інш. 

Працягваўся пераслед за данаты, у тым ліку праз фонд салідарнасці "BYSOL". Усяго вядомапра як мінімум 159 асуджаных за данаты. Да найбольшых тэрмінаў пазбаўлення волі былі прысуджаныя Ірына Рашкевіч (дзевяць гадоў) і Мікалай Васілевіч (дзевяць гадоў і шэсць месяцаў). Ужо да канца 2023 года ўлады рапартавалі пра больш чым 37 млн беларускіх рублёў (больш за 10 млн еўра) "добраахвотных ахвяраванняў", выплачаных грамадзянамі пад пагрозай прыцягнення да крымінальнай адказнасці за фінансаванне ініцыятыў салідарнасці.

Міністэрства ўнутраных спраў і Камітэт дзяржаўнай бяспекі, як і ў мінулыя месяцы, працягвалі папаўняць у пазасудовым парадку пералікі, якія маркіруюць фізічных асоб, арганізацыі, ініцыятывы якія нібыта адносяцца да "экстрэмізму" і "тэрарызму".

У пераліку тэрарыстаў на канец чэрвеня налічваецца 1 628 чалавек, з іх 714 – грамадзяне Беларусі, уключаныя туды па палітычных матывах. У чэрвені ў пералік былі ўнесены 14 чалавек, усе грамадзяне Беларусі. Пералік тэрарыстычных арганізацый налічвае па ранейшаму 484 пазіцыі (з іх шэсць беларускіх), у бягучым месяцы ён не папаўняўся.

Пералік асоб, якія маюць дачыненне да экстрэмізму папоўніўся 95 асобамі і ўключае 6745 чалавек. Пералік экстрэмісцкіх фармаванняў папоўніўся на дзве пазіцыі – у яго ўнесены сатырычны культурны праект "Чын Чын Чэнэл" і Асацыяцыя беларусаў у Амерыцы – і ўключае 373 арганізацыі і ініцыятывы.

Таксама на працягу месяца папаўняўся Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў. У яго, напрыклад, па рашэнні суда ўключылі больш за 50 набораў стыкераў у месенджары Telegram.

Парушэнне права на справядлівы суд

Спецыяльная вытворчасць, якая дазваляе вынесці абвінаваўчы прысуд завочна, даўно выйшла за межы пераследу палітыкаў і актывістаў у выгнанні, і распаўсюджваецца на больш шырокі спектр выказванняў і актыўнасцяў, якія ўлады адносяць да праяў нелаяльнасці.

Так, напрыклад, спецыяльная вытворчасць была ўзбуджаная супраць Кацярыны Манкевіч, вакалісткі гурта Dymna Lotva, па абвінавачваннях у тэрарызме і экстрэмізме. 

Пры гэтым, абвінавачаныя ў рамках завочнага вытворчасць сістэматычна арганізуюцца ў мінімальных гарантыях абароны і справядлівага судовага разбіральніцтва.

Так, напрыклад, за тры дні было праведзена расследаванне ў рамках спецыяльнай вытворчасці па крымінальнай справе супраць пяці добраахвотнікаў палка Каліноўскага Мікалая Бойкі, палітзняволенай Наталлі Нікіцінай, Крысціны Станкевіч і Міхаіла Чупрынскага. Крымінальная справа перададзена генеральнаму пракурору для накіравання ў суд. 

Суды працягваюць актыўна ўдзельнічаць у палітычна матываваным пераследзе, у тым ліку злоўжываючы заканадаўствам па барацьбе з экстрэмізмам і тэрарызмам.

Пры гэтым, у выніку такіх завочных рашэнняў часта арыштоўваецца і выстаўляецца на аўкцыён маёмасць абвінавачаных для спагнання грашовых штрафаў. Так, выстаўленыя на продаж кватэры асуджанага завочна да 25 гадоў і 400 тысячам рублёў штрафу Аляксандра Азарава, кіраўніка BYPOL.

Праваабаронца Леанід Судаленка, чый TikTok-акаўнт быў прызнаны рашэннем суда Маладзечанскага раёна "экстрэмісцкім матрыалам", атрымаў адмову ў прадастаўленні яму копіі рашэння. 

Апеляцыйнае абскарджанне застаецца неэфектыўным. Суды апеляцыйнай інстанцыі, у большасці выпадкаў, пакідаюць прысуд без зменаў, а калі і ўносяць змены ў інтарэсах абвінавачаных — то, як правіла, па фармальных прычынах або нязначныя. Так адбылося з апеляцыяй па справе супраць журналістаў Уладзіміра Янукевіча і Андрэя Пакаленкі. Вярхоўны суд 8 чэрвеня разгледзеў іх апеляцыйныя скаргі і пакінуў прысуд Янукевічу ў сіле, а Пакаленку – змяніў з 12 на 11 гадоў пазбаўлення волі. 

Суды па-ранейшаму злоўжываюць працэдурай закрытага судовага пасяджэння, дапушчальнай, згодна з міжнародным стандартам, толькі ў выключных выпадках. Напрыклад, абсалютна ўсе вядомыя ПЦ "Вясна" разбіральніцтвы па абвінавачваннях у "здрадзе дзяржаве" (арт. 356 КК) праходзяць у закрытым рэжыме, пры гэтым з 2023 года дадзены артыкул прадугледжвае ў некаторых выпадках у якасці пакарання смяротнае пакаранне.

Пераслед за салідарнасць з Украінай у кантэксце вайсковай агрэсіі Расіі супраць Украіны

Сяргей Стасенка быў асуджаны да 20 гадоў пазбаўлення волі, верагодна, па новай справе "рэйкавых партызан".

Па "справе Гаюна" (за перадачу інфармацыі аб расійскай ваеннай тэхніцы і яе перамяшчэнні на тэрыторыі Беларусі праз Telegram-бот "Беларускі Гаюн") вядома аб асуджэнні не менш за 200 чалавек.

У тым ліку, Яна Гурыновіч і Вольга Марчанка, якія ўтрымліваліся ў СІЗА, былі асуджаныя да абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову, а Павел Чарняк – да чатырох гадоў абмежавання волі з накіраваннем у ПУАТ. 

ПЦ "Вясна" таксама апублікавала ананімізаваную гісторыю катаванняў затрыманага па "справе Гаюна", уключаючы пагрозы забойствам і збіцця пры затрыманні, балючыя метады фізічнага ўздзеяння ў ІЧУ, прымяненне электрашокера, фізічны гвалт і сістэматычны псіхалагічны ціск падчас утрымання пад вартай і ў калоніі.

Да 14, 12 і 11 гадоў пазбаўлення волі адпаведна па абвінавачванні ў "здрадзе дзяржаве" былі асуджаныя муж і жонка Дзмітрый і Таццяна Корсакавы, і завочна іх дачка Пелагея Корсакава, якая знаходзіцца ва Украіне.

Стала вядома пра затрыманне ў жніўні 2025 г. добраахвотніка палка Каліноўскага Андрэя Сяргеева пры выездзе з Беларусі ў Польшчу.

Пераслед журналістаў

Журналістаў працягваюць пераследаваць за выкананне сваёй працы як унутры краіны, так і за яе межамі

Паводле звестак Беларускай асацыяцыі журналістаў, на канец чэрвеня 2026 года ў зняволенні знаходзіцца 21 супрацоўнік медыя.

8 чэрвеня Вярхоўны суд разгледзеў апеляцыйныя скаргі абвінавачаных у "здрадзе дзяржаве" (артыкул 356 Крымінальнага кодэкса) былых кіраўнікоў рэгіянальнай незалежнай газеты Intex-Press Уладзіміра Янукевіча і Андрэя Пакаленкі. Прысуд у дачыненні да Уладзіміра пакінуты без змены —  14 гадоў пазбаўлення волі з адбыццём пакарання ў калоніі ва ўмовах агульнага рэжыму. Андрэю Пакаленку тэрмін зняволення паменшылі на адзін год — да 11 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі ва ўмовах агульнага рэжыму.

26 чэрвеня Мінскі гарадскі суд вынес прысуды журналісту Кірылу Пазняку і ягонай дачцэ Яніне Пазняк. Кірыла асудзілі да пакарання ў выглядзе пазбаўлення волі ў калоніі ва ўмовах агульнага рэжыму тэрмінам на тры гады і шэсць месяцаў і штрафу ў памеры 550 базавых велічынь (24 750 рублёў) за здзяйсненне злачынстваў, прадугледжаных артыкуламі 361-1 (Стварэнне экстрэмісцкага фармавання або ўдзел у ім) і 369-1 (Дыскрэдытацыя Беларусі) Крымінальнага кодэкса Беларусі. Журналіста і ягоную дачку прызналі стваральнікамі экстрэмісцкага фармавання: YouTube-канала" Платформа 375", на якім асвятляліся эканамічныя і палітычныя падзеі ў краіне. YouTube-канал "Платформа 375" быў прызнаны экстрэмісцкім фармаваннем у дзень затрымання Кірыла і Яніны, 3 верасня 2025 года.

Журналісты падвяргаюцца транснацыянальным рэпрэсіям

30 чэрвеня на аўкцыёне прадалі кватэру завочна асуджанага ў 2024 годзе журналіста і праваабаронцы Уладзіміра Хільмановіча.  Яшчэ раней улады прадалі ўсю бытавую тэхніку сям'і, а таксама лецішча праваабаронцы ў Мастоўскім раёне. 19 жніўня 2024 года Гродзенскі абласны суд завочна прызначыў Хільмановічу пазбаўленне волі тэрмінам на пяць гадоў у папраўчай калоніі ва ўмовах узмоцненага рэжыму і штраф у 40 тысяч рублёў (11,5 тысяч еўра).

Крыніца: ПЦ "Вясна"

Падчас сустрэчы, якая адбылася 30 чэрвеня, Юлія Юхно пазнаёмілася з прысутнымі ганаровымі консуламі, расказала аб працы Народнай амбасады Беларусі ў Італіі і Цэнтра беларускай дэмакратычнай супольнасці ў Італіі, а таксама пра падтрымку беларусаў і беларусак, якія былі вымушаныя пакінуць радзіму.

"Такія сустрэчы спрыяюць развіццю міжнароднага супрацоўніцтва, пашырэнню прафесійных кантактаў і павышэнню інфармаванасці міжнароднай супольнасці пра сітуацыю ў Беларусі. А дзейнасць беларускай дэмакратычнай супольнасці ў Італіі становіцца ўсё больш заўважнай", - паведаміла Юлія.

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

Праваабарончы цэнтр "Вясна" прэзентаваў выніковы даклад "Схаваныя рэпрэсіі ў Беларусі 2020–2026", які аналізуе, як за апошнія шэсць гадоў кардынальна змяніўся характар пераследу ў краіне. Рост крымінальных спраў на фоне маўчання, інфармацыйная блакада і пагроза цывілізацыйнага адкату — галоўныя тэмы дакумента. Пра тое, чаму рэпрэсіі сталі "нябачнымі" і чым гэта пагражае беларускаму грамадству, распавядае праваабаронца "Вясны" Павел Сапелка.

У 2020–2021 гадах улады дзейнічалі максімальна паказальна, але ў апошнія гады тактыка рэжыму змянілася. Знешні спакой у краіне — гэта ілюзія, за якой хаваецца жорсткі і глыбокі ціск.

"Калі ў 2020–2021 гадах рэпрэсіі былі дэманстратыўнымі, з масавымі затрыманнямі на вуліцах і гучнымі судамі, каб проста запужаць грамадства, то бліжэй да 2026 года сістэма перайшла да тактыкі "схаваных рэпрэсій". Гэта значыць, што вонкава ўсё выглядае спакойна, але насамрэч ціск застаўся не менш глыбокім, але нябачным. Улады стварылі сапраўдную інфармацыйную блакаду: засякрэцілі статыстыку па «экстрэмісцкіх» справах, масава праводзяць закрытыя суды, выкарыстоўваюць завочныя прысуды і затыкаюць рот адвакатам і сваякам праз падпіскі аб неразгалошванні і запалохванне", — распавядае эксперт Павел Сапелка.

Паводле звестак праваабаронцаў, крымінальны масіў не проста не змяншаецца, а расце: штогод у Беларусі фіксуецца каля 5 000 новых палітычных крымінальных спраў. Гэта гіганцкі "рэзерв", які дазваляе рэжыму трымаць краіну ў татальным страху.

Даклад змяняе фокус у ацэнцы маўчання грамадства і прагназуе глобальны светапоглядны разрыў, адзначае Павел Сапелка:

"Маўчанне і нават удзел у фармальных практыках падтрымкі рэжыму ўнутры краіны больш не трактуюцца як баязлівасць або грамадзянская няспеласць, прызнаецца цалкам рацыянальнай і адзінай стратэгіяй бяспекі чалавека. Аднак выснова з гэтага робіцца трывожная: вымушаная адаптацыя людзей да інфармацыйнага вакууму і схаванага ціску можа прывесці да глыбокага каштоўнаснага расколу паміж беларусамі ўнутры краіны і дэмакратычным светам, “нармалізацыі” рэпрэсій. Даклад фактычна заяўляе пра пагрозу цывілізацыйнага адкату ў разуменні правоў чалавека ў доўгатэрміновай перспектыве".

У фінале дакумента "Вясна" адкрыта заяўляе пра крызіс традыцыйных метадаў назірання. Звыклыя інструменты — збор інфармацыі з адкрытых судоў і афіцыйных крыніц — у рэаліях схаваных рэпрэсій больш не працуюць напоўніцу.

"Трэба цалкам перабудоўваць метады працы, каб фіксаваць тое, што рэжым так старанна спрабуе схаваць ад міжнародных арганізацый, каб не памыляцца ў ацэнцы", —кажа Павел Сапелка.

Чытаць даклад цалкам па спасылцы.

Крыніца: ПЦ "Вясна"

Эміграцыя больш не гарантуе поўнай бяспекі. Беларускія ўлады навучыліся абыходзіць правілы Інтэрпола: каб дастаць сваіх палітычных апанентаў з-за мяжы, ім "малююць" эканамічныя злачынствы. Прыехаўшы ў камандзіроўку ці ў адпачынак у "сяброўскую" для рэжыму краіну, беларус можа раптоўна апынуцца ў ізалятары пад пагрозай экстрадыцыі на радзіму. Расказваем, як працуюць пасткі міжнароднага вышуку, узгадваем самыя гучныя кейсы затрыманняў і публікуем спіс краінаў, куды беларусам ездзіць катэгарычна нельга. А юрыстка "Вясны" Святлана Галаўнёва тлумачыць, што дакладна нельга казаць пры затрыманні на мяжы. 

Як у тэорыі працуюць міжнародныя механізмы трансгранічнага пераследу

Каб дастаць сваіх палітычных апанентаў з-за мяжы, беларускія ўлады выкарыстоўваюць цэлы арсенал міжнародных інструментаў: ад маніпуляцый з базамі Інтэрпола да ценявой дыпламатыі і кааперацыі спецслужбаў.

Механізмы Інтэрпола і сфабрыкаваныя "эканамічныя злачынствы"

Галоўны інструмент у глабальным маштабе – Red Notice ("чырвонае апавяшчэнне")Інтэрпола, якое азначае міжнародны вышук і запыт на экстрадыцыю. Згодна з правіламі, спецыяльная камісія Інтэрпола правярае такія запыты і павінна блакаваць іх, калі бачыць палітычны матыў пераследу.

Аднак беларускія ўлады знайшлі шчыліну: супраць актывістаў і палітычных мігрантаў (часцей за ўсё пасля завочных судоў) пачынаюць крымінальныя справы выключна па эканамічных артыкулах – "ухіленне ад сплаты падаткаў", "растрата" ці "махлярства". Калі камісія Інтэрпола не бачыць за эканамічным артыкулам відавочнага палітычнага кантэксту, чалавек трапляе ў міжнародны вышук.

Гэта стварае велізарныя праблемы нават у краінах ЕС. Нават калі беларус з'яўляецца рэзідэнтам Еўрасаюза або знаходзіцца пад міжнароднай абаронай, пры перасячэнні мяжы ён будзе затрыманы да высвятлення абставінаў. Разбіральніцтва можа заняць ад некалькіх дзён да многіх месяцаў (як, напрыклад, было з беларускім рэжысёрам Андрэем Гнётам у Сербіі, які правеў у няволі амаль год). І хоць еўрапейскія суды ў выніку вызваляюць людзей, разумеючы палітычны кантэкст, само "чырвонае апавяшчэнне" нікуды не знікае. Выдаленне свайго імя з базы Інтэрпола – гэта асобная, надзвычай складаная працэдура, якая патрабуе звароту ў камісію і можа цягнуцца гадамі.

Акрамя Red Notice, праз Інтэрпал выкарыстоўваюцца і іншыя механізмы:

Дыфузія (Diffusion): прамы запыт з беларускага офіса Інтэрпола ў офіс іншай канкрэтнай краіны. Гэты механізм не праходзіць праверку праз цэнтральны офіс у Ліёне. Такім чынам Мінск абыходзіць камісію па праверцы палітычных матываў (так, напрыклад, у 2023 годзе адбылося затрыманне беларуса ў Гішпаніі).

Blue Notice ("сіняе апавяшчэнне"): запыт не на арышт, а на збор інфармацыі. Дазваляе спецслужбам праверыць, ці знаходзіцца чалавек у пэўнай краіне, і адсочваць яго перамяшчэнні.

База згубленых і скрадзеных пашпартоў

Паводле даных міжнародных праваабаронцаў (напрыклад, IAPB), Мінск уносіць туды дакументы палітычных эмігрантаў, каб сачыць за іх паездкамі і ствараць ім праблемы пры праходжанні памежнага кантролю.

Міждзяржаўны вышук СНД

Калі ў Інтэрполе існуюць хоць нейкія сістэмы стрымак і пераваг, то ў базе міждзяржаўнага вышуку СНД іх няма ўвогуле. Праз яе экстрадзіраваць чалавека вельмі лёгка. Найбольш небяспечная сітуацыя ў Расіі, дзе ў межах Саюзнай дзяржавы цягам апошняга года фіксаваліся масавыя затрыманні і выдачы беларусаў. Таксама вядома пра паспяховую экстрадыцыю з Кыргызстана і выпадкі затрыманняў у Арменіі.

Двухбаковыя пагадненні і "ценявая" дыпламатыя

Каб дастаць чалавека, уладам не абавязкова задзейнічаць Інтэрпол. Беларусь мае дзясяткі двухбаковых дамоваў аб прававой дапамозе (куды ўваходзіць экстрадыцыя). Паводле даных Мінюста, афіцыйна такія дамовы падпісаныя з ААЭ, Сербіяй, В'етнамам, Кітаем, Кубай, Катарам, Індыяй і іншымі. Фармальна такія дамовы існуюць і з краінамі ЕС (Польшчай, Літвой, Латвіяй, Чэхіяй і інш.), але дэмакратычныя краіны ўлічваюць кантэкст і адхіляюць запыты.

Калі ж краіна лічыцца "сяброўскай" для рэжыму, часта не патрэбныя нават афіцыйныя дамовы. Праз дыпламатычныя адносіны, наўпроставыя кантакты паміж спецслужбамі, паліцыяй або міністэрствамі абароны, гэтыя краіны дамаўляюцца аб выдачы канкрэтнага чалавека.

Праблемы з пашпартамі і пагроза дэпартацыі

Немагчымасць абмяняць беларускі пашпарт за мяжой робіць палітычных мігрантаў яшчэ больш уразлівымі. Знаходзячыся ў міжнародным вышуку, вельмі складана знайсці краіну, якая дасць прытулак (па-за межамі Польшчы і Літвы атрымаць міжнародную абарону часта значна складаней).

Калі еўрапейская краіна адмаўляе ў абароне, чалавек пазбаўляецца легальных падстаў для знаходжання і павінен пакінуць ЕС. Так, напрыклад, у 2024 годзе праз праблемы з легалізацыяй беларуса разам з маці дэпартавалі са Швецыі ў Беларусь. Пасля перасячэння мяжы мужчыну затрымалі па палітычных матывах.

Рэальныя гісторыі: як працуе трансгранічны пераслед на практыцы

Адзін з самых гучных выпадкаў пераследу – гісторыя беларускага рэжысёра і палітычнага актывіста Андрэя Гнёта. Ён сузаснавальнік "Свабоднага аб'яднання спартсменаў SOS BY". Андрэя затрымалі па прылёце ў Сербію восенню 2023 года. Беларускія ўлады абвясцілі рэжысёра ў вышук праз Інтэрпол паводле сфабрыкаванага абвінавачвання ў “нясплаце падаткаў”, адмыслова замаскіраваўшы палітычны пераслед пад эканамічнае злачынства. Каб не дапусціць экстрадыцыі на радзіму, спатрэбіўся амаль год цяжкіх судовых працэсаў з удзелам еўрапейскіх дыпламатаў, падчас якіх Андрэй быў вымушаны знаходзіцца ў сербскай турме і пад хатнім арыштам, даказваючы палітычны матыў сваёй справы.

Сёлета ў лютым у італьянскім аэрапорце Бергама паводле ордэра Інтэрпола затрымаліграмадзянку Беларусі і Польшчы Карыну Зданевіч-Спыхальскую. На радзіме супраць яе сфабрыкавалі “эканамічную” справу нібыта аб наўмысным давядзенні да банкруцтва, каб адпомсціць за ўдзел у акцыях салідарнасці ў Варшаве ў 2020 годзе. Нягледзячы на тое, што італьянская пракуратура адразу адзначыла рызыку палітычнага пераследу, жанчыне спатрэбілася некалькі месяцаў, каб даказаць сваю рацыю. Толькі ў чэрвені Апеляцыйны суд канчаткова адмовіў Мінску ў экстрадыцыі, і Карына змагла вярнуцца ў Польшчу.

Небяспека чакае палітычных мігрантаў не толькі ў Еўропе, але і ў папулярных краінах для рэлакацыі. У Арменіі і Грузіі перыядычна адбываюцца затрыманні беларусаў падчас памежнага кантролю. Тут часта спрацоўвае не толькі Інтэрпол, але і міждзяржаўная база вышуку СНД. Нават калі мясцовыя ўлады ў выніку адмаўляюць Беларусі ў экстрадыцыі, сам факт знаходжання ў такой базе робіць паездку небяспечнай. Чалавек можа правесці тыдні ці нават месяцы ў ізалятары або пад падпіскай аб нявыездзе, пакуль мясцовыя суды будуць разбірацца ў палітычных матывах беларускага запыту.

Так, брэсцкага актывіста Віктара Клімуса 15 чэрвеня затрымалі ў аэрапорце Арменіі, калі Віктар прыляцеў у краіну з Польшчы з працоўным візітам. Армянскія памежнікі паведамілі, што ягонае імя ўнесенае ў міжнародную базу вышуку. Пазней, у той жа дзень актывіста адпусцілі.

Небяспека для палітэмігрантаў можа хавацца не толькі ў пагрозе экстрадыцыі, але і ў раптоўнай страце легалізацыі. Так, актывіста і журналіста Андрэя Мялешку, які некалькі гадоў легальна жыў разам з сям'ёй у Грузіі, 16 верасня 2024 года, калі ён з дачкой вяртаўся з Польшчы, грузінскія памежнікі без тлумачэння прычын не ўпусцілі Ў краіну. Некалькі гадзін з актывістам не было сувязі. Цяпер Андрэй вымушаны жыць у Беластоку ў Польшчы.

Небяспечныя краіны для падарожжаў

На старонцы Pashpart.org, якая падтрымліваецца дэмакратычнымі сіламі Беларусі, Офісам Святланы Ціханоўскай, Аб'яднаным пераходным кабінетам і Народнымі амбасадамі ёсць падрабязны даведнік, якія краіны бяспечныя для падарожжаў, а ў якія месцы дакладна не варта ехаць.

Так, усе краіны ўмоўна падзеленыя на зялёную, жоўтую і чырвоную зоны.

Каментар юрысткі і парады па бяспецы

Як адзначае юрыстка праваабарончага цэнтру "Вясна" Святлана Галаўнёва, пытанні міжнароднага вышуку і экстрадыцыі маюць складаную міграцыйную і крымінальную спецыфіку. Таму агульныя парады праваабаронцаў ніколі не заменяць кансультацыі з профільнымі адвакатамі на платнай аснове – толькі гэта гарантуе поўнае пагружэнне ў індывідуальныя абставіны кожнай канкрэтнай справы.

Чаму Інтэрпал прапускае запыты з Беларусі

Што тычыцца маштабаў праблемы і рэакцыі самога Інтэрпола на маніпуляцыі з боку Мінска, то галоўны офіс усведамляе сітуацыю, аднак сістэма мае свае ўразлівасці.

Як адзначаюць эксперты (напрыклад, міграцыйны юрыст Алесь Міхалевіч), Інтэрпал разумее, што Беларусь – недэмакратычная краіна, якая злоўжывае антыэкстрэмісцкім і антытэрарыстычным заканадаўствам. Такія відавочна палітызаваныя кейсы арганізацыя адфільтроўвае. Аднак з эканамічнай злачыннасцю сітуацыя іншая: на этапе атрымання запыту распазнаць у ім палітычны матыў амаль немагчыма, таму такія справы з Беларусі і прапускаюць, кажа Святлана.  

Разам з тым маштаб менавіта “эканамічных” запытаў абмежаваны. Для таго каб сфабрыкаваць пераканаўчае абвінавачванне ў нясплаце падаткаў ці растраце, чалавек, як правіла, павінен быў у мінулым мець у Беларусі ўласнае ІП або камерцыйную арганізацыю.

Ці ратуе Жэнеўскі пашпарт і статус уцекача

Многія эмігранты спадзяюцца, што наяўнасць Жэнеўскага пашпарта або статусу ўцекача (напрыклад, у Польшчы ці Літве) з'яўляецца абсалютнай абаронай ад затрыманняў. Гэта сапраўды дае найвышэйшую ступень міжнароднай абароны, але стаадсоткавай гарантыі не існуе ніколі.

З аднаго боку, у Інтэрпола дзейнічае адмысловая палітыка абароны ўцекачоў ад злоўжыванняў. Калі краіна, дзе беларус атрымаў абарону, пацвярджае ягоны статус (гэта ў першую чаргу тычыцца асоб з Жэнеўскім пашпартам), Інтэрпол блакуе або выдаляе запыты ад дзяржавы, якая ажыццяўляе пераслед.

Аднак пагроза не абмяжоўваецца Інтэрполам. Заўсёды застаюцца прамыя запыты аб экстрадыцыі паміж асобнымі дзяржавамі і лакальныя базы даных спецслужбаў адных краінаў на тэрыторыі іншых. Таму нават са статусам уцекача пры планаванні паездкі неабходна ўлічваць палітычны кантэкст дзяржавы ўезду і яе адносіны з Беларуссю.

Што рабіць пры затрыманні на мяжы

Калі вас затрымліваюць на памежным кантролі або ў аэрапорце іншай краіны, юрыстка раіць прытрымлівацца некалькіх строгіх правілаў у першыя хвіліны камунікацыі з мясцовымі праваахоўнікамі:

• Неабходна паведаміць толькі базавыя ідэнтыфікуючыя даныя (імя, грамадзянства, падставу для ўезду). Абавязкова трэба заявіць пра свой статус міжнароднай абароны;

• Не варта адразу ж выдаваць мясцовай паліцыі ці памежнікам усе падрабязнасці сваёй палітычнай дзейнасці і дэталі пераследу ў Беларусі. Гэтую інфармацыю трэба пакінуць да прыезду і кансультацыі з адвакатам;

• Ні ў якім разе не падпісвайце дакументы на незразумелай вам мове, нават калі прадстаўнікі ўлады вусна патлумачылі або пераклалі вам іх змест.

Крыніца: ПЦ "Вясна"

25 чэрвеня Парламенцкая асамблея Рады Еўропы прыняла Рэзалюцыю № 2669 аб барацьбе з транснацыянальнымі рэпрэсіямі. Гэта не проста яшчэ адзін міжнародны дакумент, бо ў ім ясна сцвярджаецца, што аўтарытарныя рэжымы «пераследуюць сваіх грамадзян за межамі нацыянальных граніц, выкарыстоўваючы адміністрацыйныя, прававыя і эканамічныя інструменты ціску».

Упершыню на ўзроўні ПАРЭ ў рэзалюцыі падрабязна апісваецца, як менавіта гэта адбываецца. У рэзалюцыі адкрыта сцвярджаецца, што такія інструменты ўключаюць «ануляванне або адмову ў выдачы пашпартоў», «адмову ў консульскай абароне», «злоўжыванне механізмамі Інтэрпола», «фінансавую дыскрымінацыю» і «ціск на членаў сям'і». Гэта менавіта тыя формы пераследу, з якімі сутыкаюцца тысячы белорусам і беларусак у выгнанні.

Важна, што дакумент не толькі вызначае праблему, але і прапануе канкрэтныя рашэнні. ПАРЭ заклікае дзяржавы «стварыць альтэрнатыўныя механізмы выдачы дакументаў асобам, пазбаўленым пашпартоў па палітычных прычынах», «забяспечыць доступ да банкаўскіх паслуг» , «улічваць рызыкі транснацыянальнага пераследу пры разглядзе хадайніцтваў аб прытулку» і «ўводзіць мэтавыя санкцыі супраць асоб, адказных за такі пераслед».

Такім чынам, рэзалюцыя ператварае прызнанне праблемы ў набор практычных інструментаў для абароны. Яна дае еўрапейскім дзяржавам дакладныя рэкамендацыі, як рэагаваць на ціск з боку аўтарытарных рэжымаў і як абараняць людзей, якія знаходзяцца пад пагрозай за мяжой.

Гэты дакумент з'яўляецца вынікам доўгай сумеснай працы парламентарыяў, экспертаў і прадстаўнікоў беларускіх дэмакратычных сілаў.

Шчыра дзякуем Прэзыдэнтцы ПАРЭ Пэтры Байр, дакладчыку Канстанцінасу Эўстафію, кіраўніцтву Парлямэнцкай асамблеі і ўсім дэпутатам, якія падтрымалі гэтую важную ініцыятыву.

Асобная падзяка беларускай камандзе, якая ўдзельнічала ў падрыхтоўцы экспэртных матэрыялаў, кансультацыях і працы з аўтарамі рэзалюцыі. Гэта Павел Латушка, Валер Мацкевіч, Ксенія Луцкіна, Рыта Гаціх, Маргарыта Ворыхава, Павел Церашковіч і іншыя прадстаўнікі і прадстаўніцы беларускіх дэмакратычных сілаў, чый прафэсійны ўнёсак дапамог зрабіць дакумэнт абгрунтаваным і больш блізкім да рэальных патрэбаў беларусаў.

Аднак прыняцце рэзалюцыі — гэта не канец, а пачатак новага этапу працы.

Цяпер рэкамендацыі ПАРЭ павінны быць адлюстраваны ў заканадаўстве і адміністрацыйнай практыцы еўрапейскіх дзяржаў. Менавіта на нацыянальным узроўні будуць прымацца рашэнні аб выдачы дакументаў, доступе да банкаўскіх паслуг, абароне ад злоўжыванняў з боку Інтэрпола і іншых механізмах, якія непасрэдна ўплываюць на жыццё беларусаў і беларусак.

У гэтай працы важную ролю маюць адыграць і Народныя амбасады Беларусі. Разам з беларускімі асацыяцыямі, актывістамі і актывісткамі, нацыянальнымі ўладамі і міжнароднымі партнёрамі мы будзем намагацца, каб рэкамендацыі ПАРЭ не засталіся пустымі словамі на паперы, а сталі рэальнымі механізмамі для абароны нашых суайчыннікаў у кожнай краіне, дзе жывуць беларусы і беларускі.

Крыніца: Народнае консульства Беларусі ў Ніцы

22 чэрвеня ў Вільнюсе адбыўся брыфінг для прадстаўнікоў Ірландыі, прысвечаны працы беларускіх дэмакратычных і грамадскіх арганізацыяў. У сустрэчы з ірландскага боку ўзяла ўдзел амбасадарка Ірландыі ў Літве Шэйна МакХ’ю.

Беларускі бок прадстаўлялі Беларуская асацыяцыя журналістаў, ініцыятыва «Вольныя», фонд «Краіна для жыцця», РАДА, Беларуская Рада культуры, былыя палітвязні Эдуард Пальчыс і Кім Самусенка. Ад Офіса Святланы Ціханоўскай у сустрэчы ўдзельнічаў дарадца па парламенцкім супрацоўніцтве і канстытуцыйнай рэформе Анатоль Лябедзька.

Прадстаўнікі арганізацыяў распавялі пра сваю працу і актуальныя патрэбы па розных напрамках. Сярод іх — супрацоўніцтва з людзьмі ўнутры Беларусі, падтрымка незалежных медыя і грамадзянскіх ініцыятыў, развіццё культурніцкіх праектаў і стварэнне новых магчымасцяў для беларускай моладзі.

Асобна абмеркавалі падрыхтоўку канферэнцыі па беларускай культуры, якая плануецца ў кастрычніку, а таксама магчымыя фарматы ўдзелу і падтрымкі з боку міжнародных партнёраў.

Па выніках брыфінгу прадстаўнікам Ірландыі перадалі інфармацыйныя матэрыялы і дакументы з прапановамі беларускіх арганізацыяў. Яны датычацца далейшай падтрымкі грамадзянскай супольнасці і захавання беларускага пытання ў еўрапейскім парадку дня.

Сустрэча адбылася напярэдадні старшынства Ірландыі ў Радзе Еўрапейскага саюза, якое пачнецца 1 ліпеня 2026 года.

Анатоль Лябедзька:

«Для нас было важна, каб прадстаўнікі Ірландыі пачулі непасрэдна ад беларускіх арганізацыяў, як яны сёння працуюць, з якімі выклікамі сутыкаюцца і якая падтрымка ім патрэбная. Мы перадалі канкрэтныя матэрыялы і прапановы па розных напрамках — ад супрацоўніцтва з людзьмі ўнутры краіны да культурных праектаў і магчымасцяў для моладзі. Разлічваем, што гэтыя пытанні будуць улічаныя падчас старшынства Ірландыі ў Радзе ЕС».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

«Калі казаць пра сітуацыю грамадзян Беларусі, якія знаходзяцца на тэрыторыі Рэспублікі Польшча на падставе гуманітарных віз, дазволаў на часовы побыт, атрыманых па гуманітарных прычынах, або дадатковай абароны, варта выразна падкрэсліць, што бліжэйшыя члены сем’яў гэтых асоб (бацькі, дзеці, дзядулі, бабулі, унукі) маюць магчымасць звяртацца па візы на падставе натарыяльна завераных запрашэнняў», — заяўляецца ў адказе Міністэрства замежных спраў Польшчы на адпаведны зварот намесніка кіраўніцы Аб’яднанага Пераходнага Кабінета, дэлегата Каардынацыйнай Рады Беларусі Паўла Латушкі.

Грамадзяне Беларусі, якія знаходзяцца на тэрыторыі Польшчы на падставе дазволу на побыт па гуманітарных прычынах, звярнуліся да Паўла Латушкі з просьбай дапамагчы вырашыць праблему з запрашэннем сваякоў у Польшчу.

Праблема была ў тым, што пасля звароту ў консульства Польшчы ў Мінску з просьбай разгледзець магчымасць выдачы віз для бацькоў, быў атрыманы адказ, што асобы, якія маюць часовы від на жыхарства, могуць запрасіць сваіх бацькоў у Польшчу пры ўмове афармлення для іх запрашэння, зробленага ў Ваяводскім упраўленні. У сваю чаргу ў Ваяводскім упраўленні адказалі, што запрашэнне можа аформіць замежнік, які непасрэдна перад выдачай запрашэння легальна і бесперапынна пражываў не менш за 5 гадоў на тэрыторыі Рэспублікі Польшча, альбо мае дазвол на пастаянны побыт, альбо дазвол на побыт доўгатэрміновага рэзідэнта ЕС.

Адказваючы на зварот Паўла Латушкі з гэтай нагоды, МЗС Польшчы таксама адзначыў, што «ў перапісцы з консулам з мэтай прызначэння даты падачы візавай заявы гэтыя асобы павінны падаць поўную інфармацыю пра падставу атрымання права на жыхарства ў Польшчы. Консул, атрымаўшы толькі скан карты побыту з адзнакай "доступ да рынку працы", не можа вызначыць, ці была карта атрымана на падставе дазволу на часовы побыт і працу, ці па гуманітарных прычынах, якія таксама даюць права на працаўладкаванне, хоць сама падстава для падачы заявы на права на жыхарства зусім іншая. Каб консул мог прыняць правільнае рашэнне наконт прымянення прэферэнцыйнага шляху да канкрэтнай асобы, ён павінен валодаць поўнай інфармацыяй пра таго, хто запрашае. Магчымыя непаразуменні могуць быць вынікам адсутнасці поўнага бачання справы».

«Аб’яднаны Пераходны Кабінет выказвае ўдзячнасць МЗС Польшчы за спрыянне ў атрыманні візаў для сваякоў грамадзян Беларусі, у тым ліку тых, хто знаходзіцца ў Польшчы на падставе міжнароднай абароны, гуманітарных віз, дазволаў на часовы побыт, атрыманых па гуманітарных прычынах. Мы высока цэнім супрацоўніцтва з консульскім дэпартаментам МЗС Польшчы і консульскімі ўстановамі Польшчы за мяжой», — адзначыў Павел Латушка.

Крыніца: НАУ

Аб’яднаны Пераходны Кабінет Беларусі адзначае істотны рост пагроз бяспецы і незалежнасці Беларусі ў сувязі з працягам уцягвання рэжыму Лукашэнкі ў вайну супраць Украіны.

Сёння беларусам жыццёва важна знайсці шляхі да дасягнення грамадзянскай згоды і эфектыўнай абароны нацыянальных інтарэсаў. Ад гэтага будуць залежаць як захаванне беларускай дзяржавы, так і яе ўстойлівае развіццё.

Аб’яднаны Пераходны Кабінет Беларусі заклікае функцыянальныя ўлады краіны спыніць падтрымку расійскай агрэсіі, пачаць перамовы ў фармаце Круглага стала з прадстаўнікамі аб’яднаных дэмакратычных сіл і грамадзянскай супольнасці з мэтай недапушчэння ўцягвання Беларусі ва ўзброенае супрацьстаянне, спынення ўнутранага палітычнага крызісу і крызісу бяспекі.

Незалежнасць Беларусі і няўдзел у вайне — гэта ключавыя элементы дасягнення нацыянальнага кансэнсусу і аснова для аднаўлення грамадзянскай згоды.

Жыве Беларусь! Варшава, 21 чэрвеня 2026 года

Крыніца: Аб'яднаны Пераходны Кабінет Беларусі

18 чэрвеня Еўрапейскі парламент пераканаўчай большасцю галасоў прыняў тэрміновую рэзалюцыю ў сувязі з пагаршэннем становішча палітычных зняволеных у Беларусі. Асобная ўвага ў дакуменце нададзеная справе Аляксандры Пуліновіч — дзяўчыны, якая была затрыманая ва ўзросце 16 гадоў па так званай «справе чорных салаўёў» і асуджаная больш чым на 10 гадоў пазбаўлення волі за антываенную пазіцыю.

У рэзалюцыі Еўрапарламент патрабуе неадкладнага і безумоўнага вызвалення Аляксандры Пуліновіч і ўсіх беларускіх палітвязняў, іх поўнай рэабілітацыі і аднаўлення ў правах. Дэпутаты асудзілі выкарыстанне рэжымам Лукашэнкі абвінавачанняў у «экстрэмізме» і «тэрарызме» для пераследу грамадзянаў, у тым ліку непаўналетніх, а таксама заклікалі спыніць катаванні, утрыманне без сувязі са знешнім светам, прымусовую працу і іншыя формы жорсткага абыходжання з вязнямі.

Еўрапарламент адзначыў намаганні міжнародных партнёраў па вызваленні палітвязняў, але падкрэсліў, што асобныя вызваленні не могуць быць падставай для нармалізацыі адносін з рэжымам. У дакуменце зафіксавана выразная пазіцыя: вызваленне ўсіх палітычных зняволеных і спыненне рэпрэсій павінны заставацца ключавымі ўмовамі для палітычнага дыялогу і эканамічнага супрацоўніцтва з беларускімі ўладамі.

Рэзалюцыя таксама заклікае Еўрапейскі саюз узмацніць санкцыі супраць асобаў і структураў, адказных за рэпрэсіі, падтрымліваць дакументаванне злачынстваў рэжыму і развіваць міжнародныя механізмы прыцягнення вінаватых да адказнасці, у тым ліку праз Міжнародны крымінальны суд.

Офіс Святланы Ціханоўскай праводзіў мэтанакіраваную працу з асноўнымі палітычнымі групамі Еўрапейскага парламента падчас падрыхтоўкі гэтага дакумента.

Дарадца Святланы Ціханоўскай па парламенцкім супрацоўніцтве Анатоль Лябедзька адзначыў:

«Гэтая рэзалюцыя сведчыць аб тым, што Беларусь застаецца ў фокусе Еўропы. За беларусаў сёння гучаць галасы палякаў і літоўцаў, шведаў і датчанаў, французаў і немцаў. Еўропа не забывае пра беларускіх палітвязняў і працягвае падтрымліваць беларусаў у іх барацьбе за свабоду і дэмакратыю».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

18 чэрвеня ў Офісе Святланы Ціханоўскай у Вільнюсе адбылася сустрэча прадстаўнікоў беларускіх дэмакратычных і грамадзянскіх арганізацый з віцэ-генеральным дырэктарам Генеральнай дырэкцыі па палітычных справах і міжнароднай бяспецы, Паўнамоцным Міністрам Антаніна Клаўдыа Кашыа. Сустрэчу арганізаваў і правёў дырэктар Офіса Святланы Ціханоўскай Дзяніс Кучынскі. У сустрэчы таксама ўдзельнічалі пасол Італіі ў Літве Эмануэле дэ Майгрэ і прадстаўнікі беларускіх дэмакратычных і грамадзянскіх арганізацый: Беларускай рады культуры, Беларускай асацыяцыі журналістаў, Праваабарончага цэнтра «Вясна», фонду «Краіна для жыцця» і былы палітзняволены Павел Севярынец.

Сустрэча стала магчымасцю для прадстаўнікоў беларускіх арганізацый непасрэдна расказаць пра сітуацыю ў сваіх сферах, падзяліцца актуальнымі выклікамі і абмеркаваць патрэбы беларускай грамадзянскай супольнасці. Асобная ўвага была нададзеная падтрымцы палітвязняў і іх сем’яў, захаванню незалежных медыя, культуры і праваабарончай дзейнасці.

Бакі абмеркавалі ролю Італіі ў падтрымцы дэмакратычнай Беларусі, супрацоўніцтва на еўрапейскім узроўні, а таксама практычную дапамогу беларусам, якія вымушана апынуліся за межамі краіны. Асобна закранулі пытанні візавай падтрымкі. Кучынскі адзначыў, што Італія за апошні год істотна павялічыла колькасць выдадзеных беларусам візаў, у тым ліку доўгатэрміновых, і стала лідарам сярод краін Еўрапейскага саюза паводле колькасці выдадзеных візаў грамадзянам Беларусі.

Сустрэча стала працягам дамоўленасцяў, дасягнутых падчас нядаўніх кантактаў Святланы Ціханоўскай з кіраўніцтвам Італіі, у тым ліку сустрэчаў з прэзідэнтам Серджыа Матарэлам, прэм’ер-міністаркай Джорджай Мелоні і міністрам замежных справаў Антоніа Таяні.

На фоне падрыхтоўкі Літвы да будучага старшынства ў Еўрапейскім саюзе такія кансультацыі набываюць асаблівую важнасць. Яны дазваляюць міжнародным партнёрам атрымліваць інфармацыю пра сітуацыю ў Беларусі непасрэдна ад прадстаўнікоў дэмакратычных сіл і грамадзянскай супольнасці.

Дзяніс Кучынскі:

«Для нас важна, каб галасы беларусаў гучалі непасрэдна ў еўрапейскіх сталіцах і каб нашыя партнёры маглі чуць не толькі палітыкаў, але і прадстаўнікоў культуры, медыя, праваабарончай супольнасці, а таксама людзей, якія прайшлі праз палітычныя рэпрэсіі. Менавіта так фармуецца разуменне рэальнай сітуацыі ў Беларусі. Мы ўдзячныя Італіі за прынцыповую падтрымку беларусаў, дапамогу грамадзянскай супольнасці і за тое, што пытанне Беларусі застаецца на еўрапейскім парадку дня».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

17 чэрвеня ў Бруселі Святлана Ціханоўская сустрэлася з прэзідэнтам Еўрапейскага эканамічнага і сацыяльнага камітэта (EESC) Шэймасам Боландам. Падчас сустрэчы бакі абмеркавалі сітуацыю ў Беларусі, падтрымку грамадзянскай супольнасці, рэалізацыю падпісанага летась Мемарандума аб супрацоўніцтве паміж EESC і беларускімі дэмакратычнымі сіламі, а таксама новыя механізмы інстытуцыйнага супрацоўніцтва.

Ціханоўская падзякавала кіраўніцтву EESC за паслядоўную падтрымку Беларусі, за арганізацыю яе выступу на пленарнай сесіі камітэта, асобнага мерапрыемства па Беларусі, а таксама за ўвагу да беларускай тэмы ў Бруселі.

Падчас сустрэчы Ціханоўская прапанавала стварыць у EESC кансультатыўную або рабочую групу па Беларусі, якая магла б стаць пастаяннай платформай для супрацоўніцтва з беларускімі арганізацыямі грамадзянскай супольнасці. Паводле яе, Беларусь сёння з’яўляецца ўнікальным выпадкам, калі грамадзянская супольнасць працуе пераважна ў выгнанні і патрабуе асобных механізмаў супрацоўніцтва з еўрапейскімі інстытуцыямі.

Асобная ўвага была нададзена сітуацыі з незалежнымі прафсаюзамі ў Беларусі. Ціханоўская нагадала, што ўсе незалежныя прафсаюзы ў краіне былі ліквідаваныя, а іх лідараў кінулі за краты. Таксама абмяркоўваліся магчымыя сумесныя кампаніі ў падтрымку беларускіх прафсаюзаў і палітвязняў.

Сярод іншых прапаноў — пашырэнне праграм стажыровак для беларускіх студэнтаў і маладых спецыялістаў, падтрымка незалежных медыя, арганізацыя культурніцкіх і адукацыйных мерапрыемстваў, супольныя кампаніі супраць дэзінфармацыі, а таксама больш актыўнае ўключэнне беларускай тэмы ў еўрапейскія дыскусіі пра бяспеку, дэмакратыю і будучыню Еўропы.

«Я вельмі ўдзячная EESC за тое, што Беларусь тут успрымаюць не як праблему, а як будучага партнёра. Пакуль рэжым спрабуе ізаляваць беларусаў ад Еўропы, мы павінны будаваць новыя масты. Менавіта людзі, грамадзянская супольнасць, незалежныя прафсаюзы, журналісты і культурніцкія дзеячы стануць асновай новай дэмакратычнай Беларусі», — адзначыла Святлана Ціханоўская.

Таксама Ціханоўская выступіла перад пленарным пасяджэннем Еўрапейскага эканамічнага і сацыяльнага камітэта і ўзяла ўдзел у асобнай панэльнай дыскусіі, прысвечанай Беларусі.

Еўрапейскі эканамічны і сацыяльны камітэт — кансультатыўны орган Еўрапейскага саюза, які прадстаўляе працадаўцаў, прафсаюзы і арганізацыі грамадзянскай супольнасці краін ЕС. У чэрвені 2025 года EESC падпісаў Мемарандум аб супрацоўніцтве з беларускімі дэмакратычнымі сіламі, нягледзячы на тое, што Беларусь не з’яўляецца членам або краінай-кандыдаткай на ўступленне ў Еўрапейскі саюз.

Падчас візіту ў Брусель Святлана Ціханоўская таксама сустрэлася з вярхоўнай прадстаўніцай ЕС па замежных справах і палітыцы бяспекі Каяй Калас, дала інтэрв’ю ірландскаму тэлеканалу RTÉ і італьянскаму інфармацыйнаму агенцтву ANSA.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

У Беларусі разгортваецца маштабны пераслед, звязаны з Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам. Сілавікі распачалі крымінальную справу за садейнічанне і фінансаванне "экстрэмісцкай дзейнасці". Па стане на 15 чэрвеня, праваабаронцам "Вясны" вядома ўжо больш за 60 ператрусаў у выпускнікоў, студэнтаў і іншых датычных да ўніверсітэта людзей, а таксама іх родных. Каб вымусіць студэнтаў вярнуцца з Літвы, КДБ ідзе на цынічны шантаж — пагражае крымінальным пераследам іх бацькам. Распавядаем, што вядома пра новую рэпрэсіўную кампанію і як дзейнічаць у выпадку небяспекі.

Што вядома на сёння

Другога чэрвеня па ўсёй краіне прайшлі масавыя ператрусы і допыты ў датычных да ўніверсітэта людзей, а таксама ў іх сваякоў. Трэцяга і чацвёртага чэрвеня ператрусы працягнуліся. Вядома, што допыты і ператрусы праходзіць паводле артыкулаў за "сайдзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці" і "фінансаванне экстрэмісцкай дзейнасці". На цяперашні момант праваабаронцам вядома пра больш 60 ператрусаў.

Бацькоў вымушаюць звязвацца з дзецьмі, якія вучацца ў ЕГУ і жывуць у Літве, каб тыя адлічыліся і вярнуліся ў Беларусь. Ім даюць да 10 дзён на выключэнне з універсітэта. Сілавікі наўпрост кажуць — калі іх дзеці не адлічацца з ЕГУ, то паводле крымінальнай справы будуць затрыманыя іх бацькі. Вядома, што некаторыя сваякі студэнтаў ужо затрыманыя.

Таксама КДБ прыходзіць да выпускнікоў універсітэта — вядома, пра выпускі ад 2019 да 2025 года. У іх патрабуюць прадаставіць дыпломы аб сканчэнні.

Пазней праваабаронцам стала вядома з пастановы аб узбуджэнні крымінальнай справы, да людзей прыйшлі за аплату навучання ў ЕГУ, пачынаючы з 2016 году:

"Неўстаноўленыя асобы не раней за 30.04.2016 ажыццявілі прадастаўленне і збор грашовых сродкаў, каштоўных папер і іншай маёмасці для свядомага забеспячэння экстрэмісцкай дзейнасці экстрэмісцкай арганізацыі "Еўрапейскі гуманітарны універсітэт", прызнанай такой рашэннем Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь ад 14.04.2026".

Як праходзяць ператрусы па "справе ЕГУ"

Да бацькоў аднаго з выпускнікоў, якія жывуць у буйным беларускім горадзе, прыйшлі два чалавекі, якія назваліся супрацоўнікамі КДБ. Пры гэтым ніякіх дакументаў яны не прад'явілі, а імя і прозвішчы называць адмовіліся, піша MAYDAYMog. Бацькам адразу далі зразумець, што ператрус праводзіцца ў межах крымінальнай справы за супрацоўніцтва з "экстрэмісцкім фармаваннем". Прычынай стаў выпуск іхняга дзіцяці пасля навучання ў ЕГУ. Сам ператрус адбываўся ў спакойнай манеры, вёўся адпаведны пратакол. Аднак, пасля заканчэння аператыўнага дзеяння, ніякія дакументы на рукі бацькам выдадзены не былі. Сілавікі запатрабавалі, каб выпускнік даслаў ім электронным спосабам копію дыплома, які пацвярджае заканчэнне навучання ва ўніверсітэце — у такім выпадку, малады чалавек нібыта пазбегне пакарання.

Як піша "Віцебская Вясна", на Віцебшчыне вядома пра некалькі выпадкаў ператрусаў у былых студэнтаў Еўрапейскага гуманітарнага універсітэта, якія або скончылі ЕГУ, або не завяршылі вучобу і сышлі. Падчас або пасля ператрусаў следчыя дапытвалі маладых людзей і іх бацькоў. У прыватнасці, падрабязна распытвалі, хто плаціў за навучанне.

Што рабіць?

Юрыстка "Вясны" Святлана Галаўнёва адзначае, што пад пераслел патрапілі не толькі студэнты ЕГУ, але і іх бацькі, асабліва калі яны плацілі за навучанне ці проста нават пераводзілі грошы сваім дзецям, каб забяспечыць пражыванне ў Літве.

"Прызнанне ЕГУ "экстрэміскцім фармаваннем" і далейшы пераслед студэнтаў ёсць парушэннем шэрагу правоў чалавека, у тым ліку права на адукацыю, акадэмічных свабоды і свабоды выказвання меркавання, а таксама стандартаў справядлівага судовага разбіральніцтва. Агулам, гэта яшчэ адзін прыклад транснацыянальнага пераследу і можа разглядацца як працяг злачынстваў супраць чалавечнасці", — заяўляе юрыстка "Вясны".

Вобшукі

Студэнты, выпускнікі і іх бацькі сутыкаюцца з вобшукамі жылля, допытамі, нефармальнымі распытамі з боку сілавікоў, праверкамі тэлефонаў і запужваннямі.

"Раю студэнтам, калі да іх яшчэ не прыходзілі, падрыхтавацца да гэтага, а таксама падрыхтаваць бацькоў да магчымых вобшуку жылля і ціску", —кажа Святлана.

У кватэры часова лепш не захоўваць значныя сумы наяўных грошай і лішнія тэлефоны, планшэты. Важна праінструктаваць родных, як сябе паводзіць пры ператрусе. Важна, каб падчас допыта яны давалі мінімум інфармацыі, а лепей увогуле адмаўляліся адказваць, карыстаючыся правам не сведчыць супраць сваіх блізкіх (арт. 27 Канстытуцыі).

Падчас вобшуку вельмі важна не падпісваць дакументы, не чытая іх. Папрасіць час азнаёміцца, мець побач аркуш паперы і асадку, каб выпісаць даныя з дакументаў (хто прабодзіць вобшук, якія артыкулы прад’яўлены). Звычайна фотаздымкі рабіць забараняюць.

Патрабаванні адлічыцца і вярнуцца

Юрыстка адзначае, што ў выпадках транснацыянальнага пераследу, калі ахвяра пераследу знаходзіцца па-за межамі Беларусі, ім родным пагражаюць з мэтай вымуцісь людзей вярнуцца ў краіну і прызнаць віну.

"Калі гэта сітуацыя, што студэнт за мяжой, а ад яго патрабуюць адлічыцца і вярнуцца ў Беларусь — я раю не ісці на такія патрабаванні. Даволі часта сілавікі шукаюць людзей, на якіх можна ціснуць і працягваюць узмацняць ціск. Ніхто не гарантуе, што па вяртанні людзей не будуць прымушаць, напрыклад, запісваць відэа з выбачэннямі.

Калі гаворка пра студэнтаў у Беларусі, то вядома, тут варта асцярожна ацэньваць рызыкі, у тым ліку магчымага затрымання, і сыходзячы з гэтага прыймаць рашэнні", — адзначае Святлана.

Праваабаронцы не рэкамендуюць вяртацца ў Беларусь выкладчыкам, выпускнікам, студэнтам і асобам, якія маюць любыя іншыя сувязі з ЕГУ.

Патрабуюць прынесці дыплом

Праваабаронцы заўсёды раяць не прыносіць сілавікам доказы ў патэнцыйную крымінальную справу супраць вас. Такім доказам, можа быць, напрыклад дыплом ЕГУ, які цяпер патрабуюць ў выпускнікоў прынесці.

Куды звяртацца па дапамогу?

Атрымаць юрыдычную кансультацыю можна ў тэлеграме @zvarot96. Атрымаць кансультацыю іншага характару ці паведаміць пра факт пераследу можна на Гарачую лінію "Вясны" ў тэлеграм @ViasnaSOS, @SOSViasnа. Таксама памятайце пра правілы бяспекі пры ўзаемадзеянні з праваабаронцамі.

"Заклікаю студэнтаў, якія знаходзяцца ў Літве — патрабаваць ад ЕГУ абароны сваіх правоў, бясплатных юрыдычных кансультацый, псіхалагічнай падтрымкі, суправаджэння зваротаў па міжнародную абарону для студэнтаў і іх блізкіх, трапіўшых пад пераслед", — дадае Святлана Галаўнёва.

Крыніца: ПЦ "Вясна"

10–11 чэрвеня Святлана Ціханоўская наведала Чэхію з працоўным візітам. За два дні яна правяла сустрэчы з прэзідэнтам Чэхіі, міністрам замежных справаў, кіраўніцтвам Сената, мэрам Прагі, прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці і беларускай дыяспары, выступіла на публічных мерапрыемствах і дала шэраг інтэрв’ю чэшскім і міжнародным медыя.

Святлана Ціханоўская сустрэлася з міністрам замежных справаў Чэхіі Петрам Мацынкам. Сустрэча адбылася ў Офісе дэмакратычных сіл Беларусі ў Празе, што стала сімвалічным пацвярджэннем падтрымкі Чэхіяй беларускіх дэмакратычных інстытутаў. Абмяркоўваліся пытанні візаў, санкцыйнай палітыкі, міжнароднай каардынацыі ў справе прыцягнення рэжыму Лукашэнкі да адказнасці і падтрымкі беларусаў у выгнанні. Міністр падкрэсліў, што Чэхія будзе выдаваць візы родным беларусаў, якія пражываюць у Чэхіі.

Адбылася таксама сустрэча з прэзідэнтам Чэхіі Петрам Павелам у Пражскім градзе. Бакі абмеркавалі сітуацыю ў Беларусі, працэс вызвалення палітвязняў, падтрымку Украіны, санкцыйную палітыку, пагрозы бяспецы ў рэгіёне, узмацненне расійскага ўплыву ў Беларусі, а таксама магчымыя сцэнары развіцця падзей пасля сыходу Лукашэнкі.

У Сенаце Чэхіі Ціханоўская сустрэлася са спікерам Мілашам Выстрчылам, выступіла перад Камітэтам па замежных справах, абароне і бяспецы Сената на чале з Паўлам Фішэрам, а таксама правяла сустрэчу з чэшскімі сенатарамі. Падчас дыскусіяў асаблівая ўвага надавалася падтрымцы беларускіх дэмакратычных сілаў, палітычных вязняў, развіццю беларуска-ўкраінскага супрацоўніцтва, і падрыхтоўцы да пост-лукашэнкаўскай Бкларусі. 

Адбылася сустрэча з мэрам Прагі Багуславам Свобадам. Ціханоўская падзякавала яму за падтрымку беларускай супольнасці і ўдзел у мерапрыемствах з нагоды Дня Волі. Бакі абмеркавалі супрацоўніцтва з беларускімі ініцыятывамі ў Празе, арганізацыю Кангрэсу беларусаў Чэхіі, і развіццё сувязяў паміж беларускімі і чэшскімі мясцовымі супольнасцямі.

Падчас візіту Ціханоўская сустрэлася з прадстаўнікамі беларускіх арганізацыяў у Чэхіі. Размова ішла пра падтрымку беларусаў у выгнанні, праблемы легалізацыі, дакументаў, а таксама пра развіццё беларускай культурнай і грамадскай прысутнасці ў Чэхіі.

Асобнае месца ў праграме занялі культурніцкія падзеі. Ціханоўская наведала перадпаказ выставы«DATAS: The Data and the Sovereign» у галерэі Рудольфінум, дзе былі прадстаўлены працы, прысвечаныя тэмам лічбавага кантролю, назірання і сувязі беларускіх і расійскіх сістэм маніторынгу.

Разам з міністрам культуры Чэхіі яна таксама наведала перадпаказ Пражскага біенале сучаснага мастацтва Matter of Art, дзе былі прадстаўленыя творы беларускіх мастакоў Руфіны Базлавай і Глеба Аманкулава. Ціханоўская падкрэсліла, што культура і нацыянальная ідэнтычнасць застаюцца галоўнымі фактарамі захавання беларускай нацыі ва ўмовах рэпрэсіяў, выгнання і русіфікацыі.

Завяршэннем візіту стала публічная дыскусія ў Бібліятэцы Вацлава Гавела, якая сабрала больш за 120 удзельнікаў, у тым ліку дыпламатаў, экспертаў, прадстаўнікоў міжнародных арганізацыяў і беларускай дыяспары. Размова была прысвечаная палітычным вязням, адносінам паміж Беларуссю і Украінай, падтрымцы беларускай культуры і еўрапейскай будучыні Беларусі.

Падчас візіту Святлана Ціханоўская дала інтэрв’ю шэрагу вядучых чэшскіх і міжнародных медыя, у тым ліку Česká televize, Český rozhlas, Seznam Zprávy, Respekt, Aktuálně.cz, Moravec.cz, а таксама ўкраінскаму грамадскаму вяшчальніку Суспільне. Асноўнымі тэмамі размоваў сталі вынікі візіту ў Кіеў, супрацоўніцтва паміж Украінай і беларускімі дэмакратычнымі сіламі, пагрозы бяспецы ў рэгіёне, палітычныя вязні, санкцыі і будучыня дэмакратычнай Беларусі.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

У Офісе Святланы Ціханоўскай у Вільні прайшла сустрэча міністра замежных справаў Літвы Кястуціса Будрыса з прадстаўнікамі беларускай грамадзянскай супольнасці, дыяспары, незалежных медыя, бізнесу, адукацыйных і рэлігійных ініцыятываў, якія працуюць у Літве.

Перад пачаткам сустрэчы дырэктар Офіса Святланы Ціханоўскай у Вільні Дзяніс Кучынскі правёў міністру экскурсію па офісе, пазнаёміў яго з камандай Офіса, якая працягвае працу ў Літве. 

У сустрэчы ўзялі ўдзел 40 прадстаўнікоў 35 беларускіх арганізацыяў. Сярод іх былі прадстаўнікі НДА, беларускіх медыя, бізнесу, беларускай школы, царквы, дыяспаральных суполак, праваабарончых, культурніцкіх, адукацыйных і моладзевых арганізацый, а таксама ініцыятываў, якія дапамагаюць палітзняволеным, рэпрэсаваным і іх сем’ям.

Падчас сустрэчы беларускія арганізацыі распавялі пра сваю працу ў Літве, а таксама падзяліліся актуальнымі выклікамі, з якімі сутыкаюцца беларусы і беларускі.

Сярод тэмаў, якія абмеркавалі падчас сустрэчы:

– падтрымка беларускай грамадзянскай супольнасці ў Літве і яе ўдзел у ўмацаванні дэмакратычнай Беларусі;
– візы і магчымасць кароткатэрміновых візітаў для сваякоў беларусаў, якія жывуць у Літве і не могуць бяспечна вяртацца ў Беларусь;
– падтрымка беларускіх студэнтаў і адукацыйных ініцыятываў;
– праца незалежных беларускіх медыя ў Літве і пытанні, звязаныя з працягам дазволаў на пражыванне;
– падтрымка беларускай культуры, творцаў і культурніцкіх арганізацый;
– бяспека, супрацьдзеянне дэзынфармацыі і роля беларускай дыяспары ў Літве;
– пытанні, звязаныя з беларускімі дзецьмі, адукацыяй і захаваннем сувязі з беларускай мовай і культурай;
– падтрымка палітзняволеных, былых палітвязняў і рэпрэсаваных беларусаў;
– публічная рыторыка адносна беларусаў у Літве і важнасць дыялогу паміж грамадствамі.

Міністр адзначыў, што Літва і беларускія дэмакратычныя сілы маюць агульную мэту — свабодную і дэмакратычную Беларусь. Паводле яго слоў, цяперашні аўтарытарны рэжым у Беларусі ўяўляе пагрозу нацыянальнай бяспецы Літвы, паколькі застаецца палітычным і ваенным саюзнікам Расіі. Таму, падкрэсліў міністр, на ўзроўні ЕС неабходна працягваць палітыку непрызнання рэжыму, яго ізаляцыі і санкцыйнага ціску, адначасова ўзмацняючы падтрымку дэмакратычных сілаў і народа Беларусі.

Дзяніс Кучынскі ад імя Святланы Ціханоўскай падзякаваў міністру, ураду і народу Літвы за паслядоўную падтрымку беларусаў і дэмакратычнай Беларусі. Міністру таксама перадалі сімвалічны падарунак — слуцкі пояс. 

Дзяніс Кучынскі:

«Офіс Святланы Ціханоўскай у Вільнюсе працягвае працу і яго асноўныя задачы — захаванне дыпламатычнага цэнтра, працяг і далейшае ўмацаванне ўзаемадзеяння з урадам Літвы і праца з беларускімі арганізацыямі. Сённяшняя сустрэча якраз аб’яднала ўсе гэтыя напрамкі. Ад імя Святланы Ціханоўскай мы дзякуем Літве — Міністру Будрысу, прэзідэнту і ўраду за падтрымку беларусаў, якія жывуць тут».

Фатограф: Аляксандр Гайдалым

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Дарадца Святланы Ціханоўскай па дыпламатычных пытаннях Дзяніс Кучынскі наведаў Парыж, дзе правёў шэраг сустрэчаў з высокапастаўленымі прадстаўнікамі Адміністрацыі прэзідэнта Францыі ў Елісейскім палацы, міністэрства Еўропы і замежных справаў Францыі, а таксама Нацыянальнага сходу Францыі — ніжняй палаце парламента Францыі.

У межах візіту адбыліся сустрэчы з:

– дарадцам прэзідэнта Францыі Эманюэля Макрона па кантынентальнай Еўропе і Турцыі Бертранам Бухвальтэрам;
– дырэктарам Дэпартамента кантынентальнай Еўропы Міністэрства Еўропы і замежных справаў Францыі Брысам Ракфёем;
– дарадцам міністра Еўропы і замежных справаў Францыі Жана-Ноэля Баро па консульскіх пытаннях, кантынентальнай Еўропе і Балканах Патрыкам Рэнаром;
– кіраўніком групы «За дэмакратычную Беларусь» у Нацыянальным сходзе Францыі Фрэдэрыкам Пеці.

Падчас сустрэчаў бакі абмеркавалі беларуска-французскія адносіны, актуальную сітуацыю ў Беларусі, рэгіянальны кантэкст і каардынацыю дзеянняў у сувязі з працяглай палітычнай і бяспекавым крызісам у рэгіёне.

Асобная ўвага была нададзеная прыярытэтам французскага старшынства ў «Вялікай сямёрцы» і неабходнасці захавання беларускай тэматыкі ў міжнародным парадку дня. Дзяніс Кучынскі падкрэсліў важнасць таго, каб пытанні Беларусі, палітычных рэпрэсіяў, вызвалення палітвязняў заставаліся сярод прыярытэтаў дэмакратычных дзяржаў.

Бакі закранулі пытанне прыцягнення да адказнасці рэжыму Лукашэнкі за злачынствы супраць беларускага народа, рэпрэсіі, удзел у расійскай агрэсіі супраць Украіны і іншыя парушэнні міжнароднага права. Дзяніс Кучынскі адзначыў, што адказнасць павінна заставацца адным з ключавых элементаў міжнароднай палітыкі ў дачыненні да рэжыму Лукашэнкі.

На перамовах таксама абмяркоўваліся актуальныя падыходы Францыі ў дачыненні да рэжыму Лукашэнкі, у тым ліку кантакты афіцыйнага Парыжа з беларускімі рэжымам. Дзяніс Кучынскі адзначыў важнасць захавання прыхільнасці агульнаеўрапейскай палітыцы ў дачыненні да Беларусі і падкрэсліў, што любыя магчымыя змены ў адносінах з рэжымам павінны быць звязаныя з канкрэтнымі і вымяральнымі крокамі з яго боку.

Важнай тэмай сталі візавыя пытанні. Дзяніс Кучынскі падзякаваў французскаму боку за працу амбасады Францыі ў Мінску і за тысячы візаў, выдадзеных беларускім грамадзянам. Ён падкрэсліў важнасць захавання магчымасцяў для беларусаў атрымліваць візы, падтрымліваць сувязі з Еўропай і карыстацца законнымі шляхамі мабільнасці.

Падчас сустрэчаў асобна абмеркавалі:

– захаванне і ўмацаванне мандата Спецыяльнага прадстаўніка Францыі па сувязях з беларускімі дэмакратычнымі сіламі як важнага механізму пастаяннага палітычнага дыялогу;
– магчымае далучэнне Францыі да Міжнароднага гуманітарнага фонду падтрымкі беларускіх палітычных вязняў і рэпрэсаваных;
– дадатковыя механізмы дапамогі ахвярам палітычных рэпрэсіяў і іх сем’ям;
– развіццё беларуска-ўкраінскіх адносінаў пасля нядаўняга візіту Святланы Ціханоўскай у Кіеў;
– перспектывы далейшага дыялогу паміж беларускімі дэмакратычнымі сіламі і Украінай;
– супольныя намаганні па супрацьдзеянні расійскай агрэсіі і пагрозам, якія зыходзяць ад саюзу рэжымаў Лукашэнкі і Пуціна;
– умацаванне парламенцкага супрацоўніцтва паміж беларускімі дэмакратычнымі сіламі і Нацыянальным сходам Францыі.

У межах абмеркавання парламенцкага вымярэння Дзяніс Кучынскі і кіраўнік групы «За дэмакратычную Беларусь» у Нацыянальным сходзе Францыі Фрэдэрык Пеці дамовіліся развіваць рэгулярную публічную камунікацыю з беларускімі медыя. Паводле дамоўленасці, Фрэдэрык Пеці гатовы штомесяц выходзіць да беларускіх медыя ў фармаце «Гадзіна Шагала — беларуска-французскія стасункі», каб каментаваць актуальны стан беларуска-французскіх адносінаў, парламенцкае супрацоўніцтва і пазіцыю Францыі па беларускім пытанні.

Асобна закраналася санкцыйная палітыка Еўрапейскага Саюза. Дзяніс Кучынскі заклікаў працягваць каардынацыю санкцыйнага ціску на Расію і рэжым Лукашэнкі, у тым ліку ў межах падрыхтоўкі наступных санкцыйных пакетаў, а таксама ўзмацняць працу па выяўленні і спыненні абыходу ўжо дзейных абмежаванняў.

Бакі таксама абмеркавалі неабходнасць захавання цеснай каардынацыі паміж Францыяй і беларускімі дэмакратычнымі сіламі па ключавых пытаннях, якія датычацца Беларусі:

– падтрымка грамадзянскай супольнасці;
– дапамога незалежным медыя;
– падтрымка праваабаронцаў;
– дапамога палітвязням, рэпрэсаваным і іх сем’ям;
– захаванне міжнароднай увагі да Беларусі.

Асобнае месца ў перамовах заняла тэма падрыхтоўкі ўмоваў для інклюзіўнага нацыянальнага дыялогу ў Беларусі. Дзяніс Кучынскі адзначыў, што вызваленне палітвязняў і спыненне рэпрэсіяў павінны стаць першым неабходным крокам да ўрэгулявання палітычнага крызісу. У гэтым кантэксце абмяркоўвалася падрыхтоўка да будучага Агульнанацыянальнага круглага стала як магчымай перамоўнай пляцоўкі з удзелам прадстаўнікоў беларускага грамадства, дэмакратычных сілаў і прадстаўнікоў дзяржаўнай сістэмы, якія падтрымліваюць незалежнасць Беларусі.

Падчас абмеркавання была падкрэсленая патэнцыйная роля Францыі і Еўрапейскага Саюза як міжнародных партнёраў, якія могуць садзейнічаць будучаму дыялогу, выступаць у якасці пасярэднікаў і гарантаў выканання магчымых дамоўленасцяў у межах мірнага пераходу да дэмакратычных зменаў у Беларусі.

Французскі бок пацвердзіў падтрымку дэмакратычных памкненняў беларускага народа, а таксама гатоўнасць працягваць цеснае супрацоўніцтва з беларускімі дэмакратычнымі сіламі.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

У гэты вечар у гістарычных залах клуба сабраліся прадстаўнікі брытанскай грамадзянскай і палітычнай супольнасці, беларускай і ўкраінскай дыяспар, а таксама даўнія сябры Беларусі.

Падчас мерапрыемства, арганізаванага Народным консульствам Беларусі ў Шатландыі, абмеркавалі будучыню Беларусі, палітзняволеных, ролю беларусаў за мяжой і міжнародную падтрымку дэмакратычных сіл.

Асаблівым момантам вечара стала ўручэнне медалёў ад Аб'яднанага Пераходнага Кабінета людзям, якія шмат гадоў дапамагаюць Беларусі і беларусам.

«Гэта быў не проста палітычны сход. Гэта была размова пра людзей, якія, нягледзячы на эміграцыю, працягваюць працаваць на карысць Беларусі, захоўваць яе культуру, падтрымліваць сваіх суайчыннікаў і будаваць міжнародныя сувязі.

Мы хацелі б падзякаваць усім гасцям, сябрам Беларусі і партнёрам, якія зрабілі гэты вечар магчымым», — падзялілася сваімі ўражаннямі ад сустрэчы прадстаўніца Народнага консульства Беларусі ў Шатландыі Ірына МакЛейн.

Асобая падзяка Алану Флаўэрсу за магчымасць правядзення мерапрыемства ў памяшканнях клубу

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

Нядаўна праваабаронцам стала вядома, што амаль год без прад'яўлення абвінавачвання ў ІЧУ на Акрэсціна ўтрымліваюць 62-гадовую грамадзянку Украіны Наталлю Баташаву. Паводле сведчанняў былых арыштантаў, у такой жа сітуацыі за кратамі ўтрымліваюцца яшчэ некалькі грамадзян Украіны. Паводле звестак Праваабарончага цэнтра "Вясна", агулам з 2020 года ў Беларусі пад палітычны крымінальны пераслед патрапілі мінімум 111 замежных грамадзян, з іх 27 — жанчын. 17 грамадзян іншых краін працягваюць утрымлівацца ў беларускіх месцах няволі паводле палітычна матываваных абвінавачваннях. Гэта палітзняволеныя, якія маюць грамадзянства Расеі, Украіны, Літвы і Казахстана. Большая палова замежных палітзняволеных у Беларусі — гэта грамадзяне Расеі. "Вясна" распавядае пра сітуацыю з палітычным пераследам замежнікаў у Беларусі на цяперашні момант і ўзгадвае гісторыі некаторых з іх.

Колькі замежнікаў утрымліваюцца за кратамі?

З 2020 года ў Беларусі пад палітычны крымінальны пераслед патрапілі мінімум 111 замежных грамадзян. Па стане на 9 чэрвеня 2026 года, у месцах няволі ўтрымліваюцца мінімум 17 замежных грамадзяніна, якіх затрымалі паводле палітычных матываў. Гэта ўсе мужчыны.

Замежныя грамадзяне цяпер утрымліваюцца з кратамі за "агентурную дзейнасць", "шпіянаж", "садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці", "заклікі да санкцый", "удзел у дзеяннях, што груба парушае грамадскі парадак", "дыскрэдытацыю Беларусі", "акт тэрарызму" і нават "міжнародны тэрарызм". На дадзены момант шэсць замежнікаў утрымліваюцца за кратамі ў Беларусі ў сувязі з вайной ва Украіне. Пяць грамадзян іншых краін уключаны ў так званы "спіс тэрарыстаў".

79 замежнікаў мае статус "былога палітвязня" ў Беларусі. Не менш за 39 замежнікаў былі памілаваны і дэпартаваны з Беларусі.

Грамадзянін Літвы, асуджаны да 15 гадоў калоніі

Грамадзянін Літвы Міраславас Троцкіс восенню 2024 года адправіўся ў Беларусь, каб наведаць сваякоў, але дадому не вярнуўся. Яго затрымалі ў лістападзе 2024 году, абвінавацілі паводле арт. 358 ("шпіянаж") і арт. 358-1 ("агентурная дзейнасць"), і 11 сакавіка 2026 году асудзілі да 15 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі ва ўмовах узмоцненага рэжыму. 

12 траўня 2026 года прапагандысты паказалі сюжэт пра Міраславаса. Сцвярджаецца, што мужчына прыязджаў у Беларусь "пад легендай аднаўлення бацькоўскага дому", а насамрэч нібыта быў агентам з пазыўным "Рынга" і "збіраў інфармацыю аб стратэгічных і ваенных аб'ектах". Як распавёў у эфіры тэлеканала АНТ намеснік начальніка следчага ўпраўлення Камітэта дзяржбяспекі Аляксандр Тарасевіч, Міраславас Троцкіс у Беларусі нібыта "збіраў інфармацыю ў праваахоўнай, вайсковай і грамадска-палітычнай сферах". 

Шэсць грамадзян Украіны ўтрымліваюцца за кратамі

Паводле інфармацыі "Вясны", мінімум шэсць грамадзян Украіны адбываюць тэрміны паводле палітычна матываваных прысудаў. Праваабаронцы фіксавалі, што з пачаткам поўнамаштабнай вайны ва Украіне ўзмацніўся ціск на ўкраінцаў у Беларусі. На памежных пунктах іх дасканала дапытваюць, а некаторых не ўпускаюць у краіну без тлумачэнняў прычын нават да гэтага часу. У Беларусі затрымліваюць грамадзян Украіны за "агентурную дзейнасць", "шпіянаж" і "спробы дыверсій". Іх абвінавачваюць у супрацы з украінскімі спецслужбамі. Па памілаванні і абмене з 2020 года вызвалілі каля 20 грамадзян Украіны. У снежні 2025 года праваабаронцам "Вясны" распавялі сваю жудасную гісторыю сям'я з Украіны, якую ўтрымлівалі за кратамі ў невыносных умовах без прад'яўлення абвінавачвання. Катаваннямі ды ціскам у іх выбівалі прызнанні ў супрацы з замежнымі спецслужбамі.

За кратамі з лютага 2024 года ўтрымліваюць бацьку і сына Сяргея і Паўла Кабарчукоў. Тады ў Лельчыцкім раёне быў абʼяўлены рэжым "контртэрарыстычнай аперацыі". Пазней КДБ адсправаздачыўся пра затрыманне "тэрарыстаў". На апублікаваных прапагандыстамі здымках Павел выглядаў збітым. Вядома, што ў СІЗА КДБ затрыманых даставіў верталёт.

Кабарчукі самі з маленькай вёскі з Валынскай вобласці, дзе іх чакае сям'я. Паводле чатырох артыкулаў Крымінальнага кодэкса іх асудзілі як "дыверсантаў СБУ" да 20 гадоў няволі. Іх тэрміны мусяць скончыцца толькі ў 2043 годзе. Як нядаўна стала вядома праваабаронцам, яшчэ ў СІЗА 63-гадоваму Сяргею Кабарчуку дыягнаставалі анкалогію. Паводле папярэдняй інфармацыі, мужчына адбывае 20-гадовы тэрмін у аршанскай калоніі № 8. Які стан яго здароўя цяпер ці атрымлівае ён неабходную медыцынскую дапамогу — невядома.

Паўла адбываць 20-гадовы тэрмін адправілі ў наваполацкую калонію № 1, але пабыў ён там нядоўга — каля двух месяцаў. З іх у атрадзе пабыў менш за два тыдні, астатні час — у ШІЗА ды ПКТ. У хуткім часе Паўлу ўзмацнілі пакаранне і адправілі ў магілёўскую турму № 4, дзе пэўны час таксама быў ціск на яго. 

Украінскага егера Вячаслава Бародзія затрымалі 1 верасня 2023 года ў Ельскім раёне Беларусі, які мяжуе з Жытомірскай вобласцю Украіны. Вядома, што Вячаслаў нарадзіўся ў Жытомірскай вобласці, некаторы час жыў у Мазыры, а потым вярнуўся ва Украіну і працаваў егерам, выхоўваў трох дзяцей.

У прапагандысцкім фільме, з якога і стала вядома пра затрыманне Вячаслава, распавялі, што Бародзій пасля пачатку поўнамаштабнай вайны нібыта прайшоў падрыхтоўку ў навучальным цэнтры Галоўнага ўпраўлення разведкі Мінабароны Украіны і што "з сакавіка 2023 года, акрамя ГУР Мінабароны, ён стаў супрацоўнічаць яшчэ і са Службай бяспекі Украіны". Другога снежня 2024 году Гомельскі абласны суд прызнаў вінаватым Бародзія паводле арт. 295 КК, арт. 333-1 КК, арт. 358-1 КК, арт. 371 КК і арт. 371-1 КК. Суддзя Яўген Шаршнёў прызнаў яго вінаватым і прызначыў 10 гадоў пазбаўлення волі ва ўмовах узмоцненага рэжыму. Таксама яму прызначылі штраф памерам 550 базавых велічыняў.

10-гадовы тэрмін Вячаслава адправілі адбываць у шклоўскую калонію № 17. "Вясне" пра яго распавёў іншы былы палітзняволены.

"Стан яго здавальняючы. Ён быў у восьмым атрадзе. Падрабязнасці абвінавачвання не распавядаў. Не вельмі спадзяваўся на тое, што яго абмяняюць або вывезуць. Стаўленне да яго з боку адміністрацыі прыкладна як і да астатніх палітычных. У ПК-17 яшчэ з каранціну палітычных робяць "злоснікамі", пазбаўляюць першай пасылкі і перадачы, працяглага спаткання, даюць толькі дзве базавыя ў месяц на краму. Спорткомплекс, бібліятэка, царква — забароненыя. Лёгка атрымаць парушэнне за што-небудзь у адрозненне ад астатніх асуджаных".

Івана Ліхалата затрымалі ў верасні 2023 года нібыта за падрыхтоўку тэракта чыгункі ў Талачынскім раёне і "агентурную дзейнасць". 18 снежня 2024 года Івана асудзілі на тэрмін 20 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі ўзмоцненага рэжыму. Пры гэтым першыя тры гады ён будзе адбываць пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі ў турме. 

Грамадзяніна Украіны Сяргея Бойку затрымалі ў 2022 годзе. Да затрымання мужчына жыў у Нароўлі і працаваў невялікім мястэчку каля мяжы настаўнікам.

У чэрвені 2023 года яго асудзілі ў Гомельскім абласным судом паводле арт. 358-1 Крымінальнага кодэкса (агентурная дзейнасць) да сямі гадоў калоніі. Сутнасць абвінавачвання невядомая. Спачатку Сяргея трымалі ў калоніі № 3 у пасёлку Віцьба каля Віцебска. Але летам 2025 года ў калоніі № 3 закрылі прамысловую зону і мужчыну перавялі ў іншую калонію. Цяпер свой тэрмін Сяргей адбывае цяпер у наваполацкай калоніі № 1. Як распавёў "Вясне" былы палітзняволены ўкраінец Міхаіл Сталярчук, які таксама адбываў тэрмін нейкі час у віцебскай калоніі разам з Сяргеем, мужчына сутыкаўся з ціскам і мае праблемы са здароўем:

"Сяргей у школе здымаў нейкае мерапрыемства, а ў той час у небе быў быў нейкі самалёт ці нешта такое — я дакладна не памятаю. За гэта яго і затрымалі і асудзілі ні за што, як і мяне. Калі нас прывезлі ва Украіну, то распытвалі, ці ведаем мы пра ўкраінцаў, якія сядзяць. Я ім распавядаў пра Сяргея. 

У Віцебску яго вельмі часта закрывалі ў ШІЗА. У Сяргея былі праблемы са здароўем — ён вельмі часта скардзіўся. У яго захворванні розныя — часта ў медчастку хадзіў. Яму там цяжка. Са сваякоў у яго толькі адна маці дзесьці пад Адэсай".

Нядаўна праваабаронцам стала вядома, што па "справе Гаюна" напачатку 2025 года быў затрыманы 25-гадовы Віктар Келер. Яго абвінавачваюць паводле арт. 361-4 ("садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці") Крымінальнага кодэкса. 

За кратамі ўтрымліваюцца мінімум 9 палітзняволеных з расейскім грамадзянствам

Большая палова палітзняволеных замежнікаў у Беларусі складаюць грамадзяне Расеі — 9 чалавек. Два грамадзяніна Расеі — Дзмітрый Шлетгаўэр і Андрэй Паднябенны — памерлі за кратамі.

Нагадаем, па "справе Ціханоўскага" да 16 гадоў калоніі быў асуджаны грамадзянін Расеі Дзмітрый Папоў, які быў затрыманы яшчэ 4 чэрвеня 2020 года. Яго абвінавацілі ў мадэрацыі сацыяльных сетак "Краіны для жыцця" і асудзілі паводле чатырох артыкулаў Крымінальнага кодэкса. У кастрычніку 2022 года стала вядома, што палітвязня перавялі на турэмны рэжым.

"У лагерах яшчэ расеец Дзмітрый Папоў, блогер Уладзімір Цыгановіч і Арцём Сакаў. Ім таксама стварылі невыносныя ўмовы, іх пастаянна караюць штрафным ізалятарам, Цыгановіча ўжо тры разы "раскруцілі" па 411-м артыкуле, яго бясконца пераводзяць па новых калоніях. Іх затрымалі разам са мной задоўга да выбараў, яны абсалютна нічога не здзяйснялі і невінаватыя, але рэжым чамусьці працягвае з іх здзекавацца", — напісаў у сваім тэлеграм-канале днямі фігурант гэтай справы Ігар Лосік.

З 2021 года за кратамі ўтрымліваецца Ягор Дуднікаў. У Мінску яго асудзілі тады яшчэ 20-гадовага хлопца асудзілі да 11 гадоў калоніі за тое, што ён агучваў відэаролікі і аўдыёпаведамленні ў тэлеграм-канале "ОГСБ". Пасля затрымання ён сутыкнуўся з катаваннямі. Летам 2022 года яго перавялі з бабруйскай калоніі на турэмны рэжым.

Па "справе падрыхтоўкі дыверсій у Гродне" 11 красавіка 2024 года да 23 гадоў калоніі асудзілі грамадзяніна Расіі Аляксея Кулікова. Па версіі КДБ, Аляксей здымаў на фота аб'екты ў Гродне для "ўкраінскіх спецслужб" — ваенкамат Гродна і Гродзенскага раёна, вайсковую частку 41780, нафтабазу раёна Аульс, нафтабазу раёна Дзевятоўка, генконсульства РФ. Кулікову выставілі абвінавачванні паводле ч. 2 арт. 289 (акт тэрарызму) і ч. 2 арт. 126 (акт міжнароднага тэрарызму) Крымінальнага кодэкса. Апошняе слова Кулікоў вымавіў па-ўкраінску.

У чэрвені 2024 года да шасці гадоў калоніі асудзілі супрацоўніка стаматалагічнай паліклінікі і грамадзяніна Расіі Эдуарда Кашэцяна. Яго затрымалі ў верасні 2023-га за чат, у якім яны з сябрамі абмяркоўвалі розныя падзеі. Эдуарда абвінавацілі ў «распальванні варажнечы групай асобаў» (ч. 3 арт. 130 КК), «дыскрэдытацыі Беларусі» (арт. 369-1 КК), «рэабілітацыі нацызму, здзейсненая групай асобаў або з цяжкімі наступствамі» (ч. 3 арт. 130-1 КК), «удзел у дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак» (ч. 1 арт. 342 КК) і «абразе Лукашэнкі» (ч. 1 арт. 368 КК). Свой тэрмін мужчына адбывае ў магілёўскай калоніі № 15.

У кастрычніку 2024 года па "справе Мачулішч" да дзевяці гадоў калоніі быў асуджаны Алег Сычоў, які мае расейскае грамадзянства. Тэрмін адбывае ў калоніі № 22.

За кратамі ўтрымліваецца Аляксей Кузаваткін. Вядома, што да затрымання ён працаваў на ААТ "Гомельскі хімічны завод". Быў асуджаны ў Гомельскім абласным судзе па ч. 1, 2 арт. 361-4, ч. 1 арт. 328 Крымінальнага кодэкса да трох гадоў калоніі і штрафу.  Прысуд адбывае ў шклоўскай ПК-17.

Таксама за кратамі ўтрымліваюцца грамадзяне Расеі Айрат Халікаў, Аляксандр Мар'ясаў, Павел Аляксееў.

Грамадзянін Казахстана

Максіма Матырку затрымалі паводле ч. 1 арт. 342 КК (актыўны ўдзел у дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) за ўдзел у акцыях пратэсту ў 2020 годзе і за падпал аўтамабіля паводле ч. 3 арт. 218 (наўмысныя знішчэнне альбо пашкоджанне маёмасці). Раней Максім распавядаў сваю гісторыю затрымання журналістам — там ён казаў, што ўжо 16 гадоў жыве ў Беларусі.

У красавіку 2022 года Максіма асудзілі паводле арт. 218 да васьмі гадоў калоніі ва ўмовах узмоцненага рэжыму. Яму змянілі меру стрымання з асабістага паручальніцтва на ўтрыманне пад варту. Мужчыну ўзялі пад варту ў зале суда. 22 чэрвеня 2022 года ў судзе Ленінскага раёна суддзя Таццяна Шоцік прызначыла палітвязню тры гады "хіміі" паводле арт. 342, а з улікам папярэдняга прысуду — дзевяць гадоў калоніі ва ўмовах узмоцненага рэжыму. Адбываць тэрмін яго адправілі ў ваўкавыскую калонію № 11. У 2023 годзе яго асудзілі паводле арт. 411 КК і пераведзены ўПК № 9. У 2024 годзе палітвязня перавялі на турэмны рэжым.

Крыніца: ПЦ "Вясна"

У Вестмінстэрскім палацы ў Лондане праходзіць сустрэча Міжпарламенцкага альянсу «За дэмакратычную Беларусь». У мерапрыемстве ўзялі ўдзел парламентарыі з Вялікабрытаніі, Украіны, Іспаніі, Літвы, Латвіі, Харватыі, Чэхіі, Грузіі, Люксембурга, прадстаўнікі Еўрапейскага парламента і Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы, а таксама прадстаўнікі беларускіх дэмакратычных сілаў і супольнасці.

На адкрыцці выступіла Святлана Ціханоўская. Яна падзякавала брытанскім парламентарыям за паслядоўную падтрымку Беларусі і адзначыла, што беларускае пытанне застаецца важнай часткай еўрапейскага парадку дня.

Асобна Ціханоўская падкрэсліла, што бяспека Беларусі, Украіны і ўсёй Еўропы непарыўна звязаныя паміж сабой, а падтрымка дэмакратычных пераменаў у Беларусі з’яўляецца ўнёскам у агульную бяспеку і стабільнасць рэгіёну.

Падчас выступу Ціханоўская казала пра неабходнасць захоўваць міжнародны ціск на рэжымы Лукашэнкі і Пуціна, дамагацца адказнасці за злачынствы супраць беларусаў і ўкраінцаў, а таксама рыхтавацца да будучых дэмакратычных пераменаў у Беларусі. Асобную ўвагу яна надала абмеркаванню пазітыўнай альтэрнатывы для краіны — таго, якой можа стаць Беларусь пасля завяршэння дыктатуры, як правесці дэмакратычныя рэформы, аднавіць вяршэнства права і вярнуць краіну да еўрапейскай сям’і народаў.

«Людзі, якія жывуць пад дыктатурай, хочуць чуць не толькі пра рэпрэсіі і вайну, але і пра тое, за якую будучыню мы змагаемся. Якім будзе жыццё пасля дыктатуры? Як пазбавіцца ад залежнасці ад Расіі? Як правесці канстытуцыйную рэформу, эканамічную мадэрнізацыю, аднавіць дэмакратычныя інстытуты і вяршэнства права? Усё гэта — адзіны шлях да таго, каб вярнуць Беларусі яе месца ў Еўропе.

Я хачу нагадаць вам: усе дыктатуры здаюцца непераможнымі, пакуль раптам не абвальваюцца. Мы не можам ведаць, калі і як гэта адбудзецца. Што мы можам зрабіць — гэта наблізіць гэты момант. І таму мы тут».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Падчас сустрэчы яна падзякавала Вялікабрытаніі за паслядоўную падтрымку дэмакратычнай Беларусі, непрызнанне рэжыму Лукашэнкі і санкцыі супраць прадстаўнікоў рэжыму. Асобна Ціханоўская адзначыла два раўнды стратэгічных кансультацый, якія прайшлі паміж Вялікабрытаніяй і беларускімі дэмакратычнымі сіламі ў 2025 і 2026 гадах, запрашэнне Беларусі да ўдзелу ў Саміце Еўрапейскай палітычнай супольнасці ў 2024 годзе, а таксама падтрымку беларускіх праваабарончых і грамадзянскіх ініцыятываў. У 2024 годзе Вялікабрытанія абвясціла пра 2,5 мільёна фунтаў на падтрымку беларускіх праваабарончых і грамадзянскіх ініцыятываў.

Што абмеркавалі?
– неабходнасць далейшай падтрымкі незалежных медыя і грамадзянскай супольнасці;
– вызваленне і падтрымку палітвязняў;
– падтрымку Украіны і ролю дэмакратычнай Беларусі ў еўрапейскай бяспецы;
– развіццё стратэгічных кансультацый паміж Вялікабрытаніяй і дэмакратычнымі сіламі;
– пытанне адказнасці рэжыму Лукашэнкі за злачынствы, у тым ліку ў кантэксце выкрадання ўкраінскіх дзяцей і міжнародных механізмаў правасуддзя;
– бягучую сітуацыю ў Беларусі і працяг рэпрэсій;
– сінхранізацыю палітыкі Вялікабрытаніі і Еўрасаюза па Беларусі, у тым ліку ў пытанні санкцый;
– неабходнасць уздымаць беларускае пытанне на міжнародных пляцоўках, у тым ліку ў межах G7 і G20 (Вялікабрытанія прыме старшынства ў G20 у 2027 годзе);
– залежнасць рэжыму Лукашэнкі ад Расіі.

Асобна Ціханоўская падкрэсліла, што падтрымка дэмакратычнай Беларусі важная для бяспекі ўсёй Еўропы, у тым ліку Вялікабрытаніі. Яна адзначыла, што беларускае грамадства застаецца праеўрапейскім і антываенным, а незалежныя медыя і грамадзянская супольнасць дапамагаюць беларусам унутры краіны атрымліваць праўдзівую інфармацыю і захоўваць сувязь з Еўропай.

Ціханоўская таксама адзначыла выключную ролю прэм’ер-міністра Стармера ў стварэнні «Кааліцыі ахвотных» у падтрымку Украіны. Яна падкрэсліла, што дэмакратычная Беларусь гатовая быць часткай міжнароднай падтрымкі Украіны, бо будучыня Беларусі і бяспека Украіны непасрэдна звязаныя.

Да таго ж, Ціханоўская заклікала Вялікабрытанію разгледзець магчымасць далучыцца да Міжнароднага гуманітарнага фонду. 

Святлана Ціханоўская:

«Я ўдзячная прэм’ер-міністру Кіру Стармеру і Вялікабрытаніі за прынцыповую пазіцыю па Беларусі. Для нас вельмі важна, што Лондан працягвае падтрымліваць беларускае грамадства і не прызнае легітымнасць рэжыму Лукашэнкі.

Падтрымка дэмакратычнай Беларусі — гэта ўклад у бяспеку ўсёй Еўропы. Беларусь не павінна заставацца ў цені Расіі ці быць разменнай манетай у міжнародных перамовах. Беларусы хочуць жыць у свабоднай, незалежнай і еўрапейскай краіне.

Сёння нам важна, каб партнёры працягвалі падтрымліваць палітвязняў, незалежныя медыя, грамадзянскую супольнасць і ўсіх, хто захоўвае сувязь Беларусі з Еўропай».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Пасля сустрэчы Святланы Ціханоўскай і Уладзіміра Зяленскага ў Кіеве ў Вярхоўнай Радзе Украіны адбылася рабочая сустрэча, прысвечаная падтрымцы беларусаў ва Украіне і развіццю супрацоўніцтва з беларускімі дэмакратычнымі сіламі.

Сустрэчу арганізавала дэпутацкае аб’яднанне «За дэмакратычную Беларусь» разам з Офісам Святланы Ціханоўскай. У ёй узялі ўдзел прадстаўнікі Аб’яднанага Пераходнага Кабінета і Каардынацыйнай Рады, беларускія добраахвотнікі, а таксама ўкраінскія дэпутаты Вадзім Галайчук і Ігар Гузь, старшыня Камітэта па міжнародных пытаннях Аляксандр Мярэжка, чалец Канстытуцыйнага Суда Украіны Юрый Барабаш і спецпрадстаўнік Украіны па Беларусі Яраслаў Чарнагор.

Падчас сустрэчы ўдзельнікі абмеркавалі асноўныя праблемы, з якімі сёння сутыкаюцца беларусы ва Украіне, у тым ліку пытанні легалізацыі, дакументаў, прававога статусу і падтрымкі беларускіх добраахвотнікаў. Асобная ўвага была нададзеная магчымым заканадаўчым рашэнням і каардынацыі працы з органамі выканаўчай улады Украіны.

Удзельнікі сустрэчы таксама адзначылі важнасць стварэння новых механізмаў супрацоўніцтва — у прыватнасці, пасады спецпрадстаўніка Украіны па Беларусі і Місіі дэмакратычных сілаў Беларусі ва Украіне. Асобна абмяркоўвалася ідэя стварэння міжсектаральнай кантактнай групы па Беларусі з удзелам украінскіх парламентарыяў, прадстаўнікоў выканаўчай улады і беларускай дэмакратычнай супольнасці. Мэта такой групы — забяспечыць пастаянную каардынацыю і супольную працу па вырашэнні пытанняў, звязаных з Беларуссю і беларусамі ва Украіне.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Ва ўрачыстай цырымоніі ўзялі ўдзел кіраўніца Аб’яднанага Пераходнага Кабінета Святлана Ціханоўская, прадстаўнікі Кабінета, Офіса Святланы Ціханоўскай і Каардынацыйнай Рады.

З украінскага боку на адкрыцці прысутнічалі прадстаўнікі Міністэрства замежных справаў, у тым ліку намеснік міністра замежных справаў Украіны Яўген Перабійніс, афіцыйныя асобы і сябры дэмакратычнай Беларусі.

Адкрыццё Місіі — важны крок для больш сістэмнай супрацы паміж Украінай і беларускімі дэмакратычнымі сіламі. Яна будзе дапамагаць падтрымліваць сувязь з украінскімі інстытуцыямі, працаваць з пытаннямі беларусаў ва Украіне, развіваць супольныя ініцыятывы і ўмацоўваць беларуска-ўкраінскі дыялог. Кіраўніца Місіі — Святлана Шаціліна, прадстаўніца дэмакратычных сілаў Беларусі ва Украіне.

Святлана Ціханоўская:
«Мы павінны рабіць больш, каб дапамагаць Украіне ўсім, чым можам: палітычна, інфармацыйна, праз падтрымку беларускіх добраахвотнікаў і валанцёраў, праз працу з украінскімі інстытуцыямі і праз сувязь з беларусамі, якія жывуць ва Украіне.

Гэтая Місія адкрытая для таго, каб такая праца была больш сталай і бачнай. Каб беларусы ва Украіне ведалі, куды можна звяртацца. Каб украінскія партнёры бачылі, з кім можна працаваць. Каб нашае супрацоўніцтва трымалася не толькі на асобных кантактах, а мела пастаянную пляцоўку.

Мы яшчэ раз дзякуем усім, хто дапамагаў адкрыць гэтую Місію і хто падтрымлівае беларускую дэмакратычную супольнасць ва Украіне».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

26 траўня ў Кіеве Святлана Ціханоўская правяла сустрэчу з прэзідэнтам Украіны Уладзімірам Зяленскім. У сустрэчы бралі ўдзел міністр замежных справаў Украіны Андрэй Сібіга, першы намеснік кіраўніка Офіса прэзідэнта Сяргей Кісліца і намеснік кіраўніка Офіса прэзідэнта Ігар Жоўква.

Разам з Ціханоўскай удзел у сустрэчы бралі намеснік кіраўніцы Аб’яднанага Пераходнага Кабінету Павел Латушка, а таксама дарадцы Дзяніс Кучынскі і Франак Вячорка.

Святлана Ціханоўская падзякавала прэзідэнту Зяленскаму за запрашэнне ў Кіеў і сустрэчу, а таксама за падтрымку беларусаў, якія пражываюць ва Украіне, беларускіх уцекачоў і добраахвотнікаў, якія ваююць за Украіну. Яна выказала салідарнасць з украінскім народам у барацьбе супраць расійскай агрэсіі і падкрэсліла важнасць захавання прынцыповай пазіцыі ў адносінах да дыктатур і агрэсараў.

Святлана Ціханоўская падзякавала прэзідэнту за тое, што Украіна вядзе дыялог з беларускім грамадствам, якое не тоеснае рэжыму. Яна адзначыла, што гэта правільны падыход, на які мусіць арыентавацца ўвесь свет, і што гэта дэманструе лідарства Украіны ў рэгіёне і ў беларускім пытанні.

Падчас сустрэчы бакі абмеркавалі ваенна-палітычную сітуацыю ў рэгіёне і неабходнасць не дапусціць далейшага ўцягвання Беларусі ў вайну. Асобная ўвага была нададзеная бяспецы на беларуска-ўкраінскай мяжы і пагрозам, якія працягваюць зыходзіць ад рэжыму Лукашэнкі і Расіі.

Таксама абмеркавалі стварэнне працоўнай каардынацыйнай групы па вырашэнні праблемаў беларусаў ва Украіне — у тым ліку пытанняў легалізацыі, дакументаў і прававога статусу.

Адной з важных тэм сустрэчы стала падтрымка беларускіх добраахвотнікаў, лёс беларускіх ваеннапалонных, якія ваявалі за Украіну, і магчымасці вызвалення палітвязняў, незаконна асуджаных рэжымам Лукашэнкі за падтрымку Украіны.

Ціханоўская адзначыла важную ролю Украіны ў дапамозе палітвязням, вызваленым намаганнямі ЗША. Значная частка з іх была эвакуяваная праз Украіну.

Бакі таксама абмеркавалі супольныя намаганні ў супрацьдзеянні расійскай прапагандзе і русіфікацыі, падтрымку беларускіх і ўкраінскіх культурніцкіх, моўных і адукацыйных ініцыятываў, ды развіццё студэнцкіх і моладзевых абменаў.

Асобная ўвага была нададзеная пытанням адказнасці рэжыму Лукашэнкі за міжнародныя злачынствы, у тым ліку саўдзел у агрэсіі супраць Украіны, і неабходнасці захавання і ўзмацнення санкцыйнага ціску на рэжым да сістэмных зменаў у Беларусі.

Ціханоўская заклікала прэзідэнта Зяленскага падтрымаць цвёрдую пазіцыю Еўрасаюза, у прыватнасці Літвы і Польшчы, у дачыненні да рэжыму, каб не дапусціць паслаблення санкцый, у тым ліку ў пытаннях транзіту ўгнаенняў, пакуль у Беларусі не адбудуцца сістэмныя змены і не спыняцца рэпрэсіі.

Падчас сустрэчы абмеркавалі магчымыя сцэнары развіцця сітуацыі ў Беларусі і перспектывы мірнага дэмакратычнага транзіту дзеля вырашэння палітычнага крызісу, у тым ліку праз Нацыянальны круглы стол.

Святлана Ціханоўская вітала прызначэнне Яраслава Чарнагора паслом па асаблівых даручэннях па супрацоўніцтве з дэмакратычнымі сіламі Беларусі і адзначыла важнасць запуску сістэмнай каардынацыі паміж Украінай і беларускімі дэмакратычнымі сіламі.

Гэта ўжо другая сустрэча Святланы Ціханоўскай і Уладзіміра Зяленскага. Першая сустрэча адбылася ў студзені 2026 года ў Вільнюсе.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

У Кіеве дэлегацыя дэмакратычных сілаў на чале са Святланай Ціханоўскай сустрэлася з міністрам замежных спраў Украіны Андрэем Сібігам.

Падчас сустрэчы, якая цягнулася больш за дзве з паловай гадзіны, гаварылі пра далейшае супрацоўніцтва Украіны з дэмакратычнымі сіламі, праблемы беларусаў ва Украіне, супрацу ў сферах культуры, інфармацыі, дыпламатыі.

Вынікі:
– прызначаны амбасадар па асаблівых даручэннях Яраслаў Чарнагор, які будзе каардынаваць супрацоўніцтва з дэмакратычнымі сіламі;
– рыхтуецца запуск каардынацыйнай групы па пытаннях беларусаў ва Украіне, у тым ліку пытаннях легалізацыі, міграцыі, іншых праблемаў, з якімі сутыкаюцца беларусы ва Украіне;
– перададзены шэраг прапановаў па санкцыях супраць рэжымных прадпрыемстваў і фізічных асобаў, Украіна падыме пытанне Беларусі на радзе міністраў замежных справаў ЕС. Украіна разгледзіць пытанне санкцыяў супраць «Союзного государства»;
– дэмакратычныя сілы далучацца да міжнароднай кааліцыі за вяртанне ўкраінскіх дзяцей;
– дамовіліся на супрацоўніцтва ў супрацьдзеянні русіфікацыі і падтрымку беларуска-ўкраінскіх культурных і асветніцкіх ініцыятываў, а таксама пра стварэнне ўмоваў для развіцця беларускага студэнцтва ва Украіне;
– міністру была афіцыйна прадстаўлена кіраўніца Місіі дэмакратычных сіл у Кіеве Святлана Шаціліна;
– перададзеныя прапановы па прыцягненні рэжыму Лукашэнкі да адказнасці за міжнародныя злачынствы (акт агрэсіі супраць Украіны, дэпартацыя дзяцей, злачынствы супраць чалавечнасці);

Падчас сустрэчы дамовіліся супрацьдзейнічаць расійскай дэзынфармацыі і прапагандзе, а таксама прыкладаць намаганні, каб не дапусціць уцягвання Беларусі ў вайну.

Беларускай дэлегацыі таксама прадставілі шэраг гістарычных дакументаў з афіцыйных карэспандэнцыяй УНР І Беларускай народнай рэспублікі ў 1918–1919 гадах.

Святлана Ціханоўская:
«Я радая, што нашыя адносіны выходзіць на новы ўзровень — гэта выразны сігнал што Украіна адрознівае Беларусь і Расію, беларусаў і рэжым. Мы будзем супрацоўнічаць з Украінай па шэрагу напрамкаў, каб абнаўляць дружныя адносіны паміж нашымі народамі, і супрацьстаяць злачынным рэжымам у Мінску і Маскве».

Дэлегацыя беларускіх дэмакратычных сілаў складалася з прадстаўнікоў Аб’яднанага Пераходнага Кабінета Паўла Латушка, прадстаўніцы дэмакратычных сілаў ва Украіне Святланы Шацілінай, дарадцаў Ціханоўскай — Франака Вячоркі, Дзяніса Кучынскага, Анатоля Лябедзькі.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

25 траўня дэлегацыя беларускіх дэмакратычных сілаў на чале са Святланай Ціханоўскай пачала афіцыйны візіт у Кіеў.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

21 траўня ў Беларусі адзначаецца Дзень салідарнасці з палітзняволенымі — дата, ініцыяваная Праваабарончым цэнтрам "Вясна" ў памяць пра палітвязня Вітольда Ашурка, які загінуў у шклоўскай калоніі ў 2021 годзе. Сёння ў Беларусі як мінімум 841 чалавек застаецца за кратамі па палітычных матывах. За апошнія пяць гадоў праз палітычны пераслед прайшлі тысячы беларусаў, а мінімум дзевяць палітвязняў памерлі ў зняволенні. Былыя вязні працягваюць распавядаць пра катаванні, збіванні, утрыманне ў ШІЗА, пастаянны ціск і нечалавечыя ўмовы. У Дзень палітвязняў праваабаронцы нагадваюць: за кожнай лічбай стаіць чалавечае жыццё, а катаванні і жорсткае абыходжанне не могуць мець апраўдання. "Вясна" публікуе інфаграфіку з актуальнымі лічбамі пра палітвязняў.

Па стане на 21 траўня 2026 года ў беларускіх месцах зняволення ўтрымліваецца 841 палітвязень. З іх 727 — мужчыны, 114 — жанчыны. 

На дадзены момант праваабаронцам вядома не менш чым пра 168 палітвязняў, якія знаходзяцца за кратамі ў асаблівай рызыцы. Сярод іх: мінімум 60 чалавек знаходзіцца ў цяжкім стане фізічнага здароўя, восем чалавек маюць інваліднасць, 26 сталых людзей, чый узрост перавышае 60 гадоў (шмат хто з іх мае вялікія праблемы са здароўем), а таксама дзевяць чалавек з ментальнымі разладамі. Сярод палітзняволеных — 37 чалавекі ў складаных сямейных абставінах: гэта адзінокія і шматдзетныя бацькі, а таксама сем’і, дзе абодва бацькі знаходзяцца за кратамі. 

Нягледзячы на нядаўнія вызваленні па памілаванні некалькіх палітзняволеных замежнікаў, беларускія ўлады працягваюць пераследаваць іншаземцаў. Паводле звестак "Вясны", па стане на 21 траўня мінімум 17 замежных грамадзян знаходзіцца за кратамі ў Беларусі.

Апроч гэтага, на сённяшні дзень за кратамі знаходзяцца 26 шматдзетных бацькоў. Сярод іх — шэсць жанчынаў. Гэта: 48-гадовая Ганна Аблаб, 59-гадовая Жанна Аўрамчык, 46-гадовая Вікторыя Дамастой, 53-гадовая Надзея Лапцёнак, 47-гадовая Аксана Малочка, 60-гадовая Лукер'я Міронцава.

Агулам за кратамі з 2020-га памерлі дзевяць палітзняволеных.Першым загінулым стаў актывіст з Бярозаўкі Вітольд Ашурак. Афіцыйная прычына смерці — спыненне сэрца. Аднак яго сваякі сцвярджалі: да зняволення праблем са здароўем у Вітольда не было. Пасля яго смерці Следчы камітэт апублікаваў відэа, на якім палітвязень ледзь стаіць на нагах. Яго цела перадалі з забінтаванай галавой. Справу па факце смерці не завялі да гэтага часу. Таксама за кратамі памерлі 36-гадовы грамадзянін Расійскай Федэрацыі Андрэй Паднябенны, 61-гадовы Валянцін Штэрмер, 22-гадовы грамадзянін Расійскай Федэрацыі Дзмітрый Шлетгаўэр, 51-гадовы бізнэсовец Аляксандр Кулініч, 63-гадовы грамадскі актывіст Ігар Леднік, 50-гадовы палітзняволены Вадзім Храсько,  57-гадовы мастак Алесь Пушкін, 61-гадовы палітзняволены блогер і грамадскі актывіст з Пінска Мікалай Клімовіч.

Крыніца: ПЦ "Вясна"

Прадстаўніца Народнага консульства Беларусі ў Шатландыі Ірына Маклейн і прадстаўніца Народнага пасольства Беларусі ў Італіі, кіраўніца Цэнтра беларускай супольнасці ў Італіі Юлія Юхно прынялі ўдзел у панэльнай дыскусіі, прысвечанай падтрымцы беларускіх палітвязняў і людзей, вымушаных пакінуць Беларусь.

Ірына Маклейн выступіла мадэратаркай дыскусіі, а Юлія Юхно расказала пра праекты падтрымкі, якія беларускія ініцыятывы ў Італіі рэалізуюць для былых палітвязняў, у тым ліку пра падыходы да інтэграцыі, суправаджэння і стварэння ўмоў для больш устойлівага і самастойнага жыцця людзей пасля вымушанай эміграцыі.

На канферэнцыі таксама прысутнічала і прадстаўніца Народнай амбасады Беларусі ў Літве Алена Волкава. 

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

Фонд «Краіна для Жыцця» паведаміў пра новыя выпадкі прыніжальных асабістых даглядаў на беларускай мяжы ў дачыненні да людзей, якія раней праходзілі па «пратэсных справах». Гаворка ідзе пра прымусовае распрананне, псіхалагічны ціск і дэманстратыўнае прыніжэнне людзей пры ўездзе ў Беларусь.

Дарадца Святланы Ціханоўскай па прававых пытаннях Леанід Марозаў пракаментаваў тое, што адбываецца:
«Беларускі рэжым зноў паказвае сваё сапраўднае аблічча. Пакуль прапаганда распавядае пра “дыялог” і “прымірэнне”, на мяжы людзей фактычна спрабуюць зламаць праз прыніжэнне, страх і дэманстрацыю поўнай беспакаранасці.

Гэта не меры бяспекі. Гэта палітычна матываваны ціск на грамадзянаў, якіх улада лічыць нелаяльнымі. Прымусовыя прыніжальныя дагляды і выкарыстанне страху як інструмента кантролю — прыкметы рэпрэсіўнай сістэмы, а не прававой дзяржавы.

На гэтым фоне заявы рэжыму пра «вяртанне беларусаў дадому», працу «камісіяў па вяртанні» і «гарантыі бяспекі» выглядаюць адкрыта цынічна. Немагчыма патрабаваць ад беларусаў вяртацца дадому, пакуль на мяжы іх сустракаюць беззаконне і адсутнасць павагі да чалавечай годнасці.

Мы ў чарговы раз нагадваем: калі існуе рызыка палітычна матываванага пераследу, ціску або затрымання — не ездзіце ў Беларусь. Не варта верыць прапагандзе, якая спрабуе стварыць ілюзію “нармалізацыі”, бяспекі і стабільнасці. Пры цяперашнім рэжыме не існуе ні сапраўднай бяспекі, ні прававых гарантыяў для людзей з грамадзянскай пазіцыяй.

Мы заклікаем міжнародныя праваабарончыя арганізацыі, структуры ЕС і дэмакратычных партнёраў Беларусі звярнуць увагу на гэтыя паведамленні, дамагацца незалежнай фіксацыі падобных практык і ўзмацняць ціск на рэжым за сістэматычныя парушэнні фундаментальных правоў чалавека. Кожны такі выпадак павінен быць задакументаваны. Ні адно прыніжэнне чалавека не павінна станавіцца “новай нормай”».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Ад імя беларускай дэмакратычнай супольнасці прадстаўніца Народнай амбасады і кіраўніца Цэнтра беларускай дэмакратычнай супольнасці Юлія Юхно ўшанавала памяць беларусаў, што ваявалі ў складзе 2-га польскага корпусу генерала Андэрса.

Некалькі соцень з іх загінулі падчас бітвы пад Монтэ-Касіна 19 траўня 1944 года.

Юлія Юхно каментуе падзею:

"Ужо традыцыйна мы з прадстаўнікамі беларускай супольнасці прыязджаем у Монтэ-Касіна. Мы ўскладаем вянок, тым самым падкрэсліваем унёсак беларусаў у перамогу над нацызмам.  Гэта — памяць аб загінулых і важны напамін пра тое, што беларусы былі часткай агульнай еўрапейскай барацьбы за свабоду і мір. Ва ўмовах, калі рэжым Лукашэнкі манапалізуе памяць пра вайну , асабліва важна захоўваць і прадстаўляць беларускі голас асобна. Што мы і робім."

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

Пра гэта падчас V Канферэнцыі беларусаў і беларусак свету расказалі прадстаўнікі і прадстаўніцы беларускіх арганізацый з 11 краін Еўропы і ЗША.

Сваімі паспяховымі кейсамі падзяліліся, у тым ліку, і Народныя амбасады Беларусі.

🇮🇹 Народная амбасада Беларусі ў Італіі выконвае прадстаўнічую функцыю, займаецца адвакацыяй правоў беларусаў у Італіі, дапамагае з легалізацыяй, развівае нефармальныя дыпламатычныя адносіны з італьянскімі ўладамі, бо афіцыйных з пасольствам Беларусі даўно няма.

«Штогод у Італіі праводзяцца лагеры для рэпрэсаваных беларусаў і былых палітвязняў, у іх прыязджаюць таксама тыя, хто да гэтага часу стала жыве ў Беларусі. За ўвесь час у такіх лагерах пабыло ўжо больш за 100 чалавек. 2 траўня пачынаецца першая змена цяперашняга лета. Таксама летась у Італіі адкрыўся шэлтэр для рэпрэсаваных беларусаў, дзе яны могуць пажыць першы час», – распавяла прадстаўніца Народнай амбасады Беларусі ў Італіі Юлія Юхно.

🇸🇮 Прадстаўніца Народнай амбасады Беларусі ў Славеніі расказала пра тое, як яны дабіліся адкрыцця рахункаў беларусам у гэтай краіне ў сітуацыі, калі вельмі часта банкі адмаўляюць, спасылаючыся на санкцыі і бяспеку. 

«Беларусы сутыкаюцца з такімі адмовамі ў шмат якіх краінах і чуюць, што, маўляў, Беларусь пад санкцыямі. Але банкаўскі рахунак - гэта сацыяльная паслуга, без якой немагчыма нармальна жыць, плаціць падаткі, атрымліваць рознага віду дапамогу ад дзяржавы. Таму мы ў Славеніі пачалі адвакацыйную кампанію», - паведаміла Аляксандра Мамаева.

🇱🇹 Алена Волкава, прадстаўніца Народнай амбасады Беларусі ў Літве, распавяла аб стварэнні ў Клайпедзе арганізацыі "Мора беларускіх ідэй", валанцёры якой робяць акцэнт на культурных мерапрыемствах. Дзеля гэтага было ўстаноўлена партнёрства з літоўскім Цэнтрам нацыянальных культур. Сёлета плануецца правесці фестываль беларускай культуры.

«З верасня 2025 года ў нас працуе "Прастора для добрых беларускіх ідэй". У нас ёсць клуб па даследаваннях і пашыве беларускага нацыянальнага касцюма, творчыя майстар-класы, майстэрня па дрэве, для дзяцей - беларуская школа па нядзелях, якую падтрымаў клайпедскі муніцыпалітэт», - падзялілася Алена.

🇫🇷 Кацярына Баўрэ, прадстаўніца Народнага консульства Беларусі ў Ніцы, распавяла, як атрымалася дабіцца атрымання французскага грамадзянства для беларуса з пратэрмінаваным пашпартам, а таксама – выкладанні курса па пашыве беларускага нацыянальнага касцюма ў мясцовай навучальнай установе. Акрамя таго, беларусы ў Францыі арганізавалі лагер для рэпрэсаваных на 42 месцы.

Больш падрабязна пра гэтыя і іншыя паспяховыя кейсы ў розных краінах 👉 па спасылцы.

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

У новым дакладзе BELPOL тлумачыцца, чаму звыклая статыстыка паказвае толькі частку карціны. Як і ў выпадку са сталінскімі рэпрэсіямі, па-за межамі асноўных лічбаў застаюцца людзі, якіх пазбаўлялі маёмасьці, свабоды перамяшчэньня, працы, бясьпекі і нармальнага жыцьця.

З траўня 2020 году па сакавік 2026 году як мінімум 9 594 беларусы сутыкнуліся з палітычна матываваным крымінальным перасьледам. На канец сакавіка 2026 году ў турмах заставаліся 911 палітвязьняў.

Але рэпрэсіі працягваюцца і пасьля вызваленьня: праз нагляд, дэпартацыі, сьпісы «экстрэмістаў» і «тэрарыстаў», ціск на сваякоў, праблемы з дакумэнтамі, працай і маёмасьцю.

Падрабязнасьці — у новым дакладзе BELPOL.

Крыніца: BELPOL

У межах Ночы музеяў у Варшаве Народная амбасада Беларусі ў Польшчы разам з Беларускім Моладзевым Хабам правялі ўрачысты «Прыемны Прыём» у стылі Dranik-party.

Святлана Ціханоўская таксама далучылася да імпрэзы, паразмаўляла з гасцямі і паспрабавала дранікі:

«Вельмі цёплая сустрэча. Дзякуй кожнаму, хто прыйшоў і стварыў гэты ўтульны і шчыры вечар.

Такія мерапрыемствы — пра простыя рэчы, якія нас аб’ядноўваюць: размовы, любімыя стравыі родныя словы. Гэта пра падтрымку і ціхую ўпэўненасць, што мы разам. І што, нягледзячы на адлегласці і выпрабаванні, беларускае жыццё працягваецца — у людзях, у сустрэчах і ў жаданні трымацца адзін за аднаго».

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

Дарадца Святланы Ціханоўскай па парламенцкім супрацоўніцтве Анатоль Лябедзька падвёў вынікі сустрэчаў у Рыксдагу — парламенце Швецыі. Падчас візіту адбыліся перамовы з віцэ-спікеркай парламента і дэпутатамі групы «За дэмакратычную Беларусь».

Асноўная ўвага была нададзеная будучыні групы падтрымкі Беларусі пасля парламенцкіх выбараў у Швецыі. Таксама абмеркавалі стварэнне групы «За дэмакратычную Беларусь» у Парламенцкай асамблеі АБСЕ. Менавіта шведская дэлегацыя сёння актыўна прасоўвае гэтую ініцыятыву напярэдадні сесіі ў Гаазе.

Яшчэ адна тэма сустрэчаў — сітуацыя вакол арганізацыі SILC, якую беларускія ўлады прызналі «экстрэмісцкай». У адказ шведскія палітычныя сілы выказваюць салідарнасць і гатоўнасць яшчэ больш актыўна падтрымліваць Беларусь.

Падчас візіту таксама адбылася сустрэча з беларускай дыяспарай у Швецыі. Пытанні інтэграцыі беларусаў і падтрымкі супольнасці абмяркоўваліся як з прадстаўнікамі дыяспары, так і ў парламенце.

Анатоль Лябедзька:
«Мы бачым не толькі салідарнасць, але і гатоўнасць шведскіх партнёраў пашыраць падтрымку Беларусі — як на парламенцкім узроўні, так і ў працы з беларускай супольнасцю».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

9 траўня Анастасія Свіркова, прадстаўніца Народнай амбасады Беларусі ў Аўстрыі, сумесна з іншымі беларусамі і беларускамі Аўстрыі прыняла ўдзел у штогадовым фэсце Europatag Wien (Дзень Еўропы). На беларускім стэндзе былі прадстаўлены кнігі, творы мастацтва і ўзоры народнай творчасці. Наведвальнікі фестывалю і мінакі цікавіліся ня толькі пра беларускую культуру, а таксама і пра бягучую палітычную сітуацыю ў Беларусі.

10 траўня адбылася ўрачыстая цырымонія, прысвечаная вызваленню канцлагера Маўтхаўзэн. Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі штогод фарміруе дэлегацыю для ўдзелу ў гэтай цырымоніі, як важную частку дзейнасці па захаванні гістарычнай памяці і ўмацаванні міжнародных і дыпламатычных сувязей з Дэмакратычнымі сіламі Беларусі.

У гэтым годзе цырымонія была прысвечана сапраўдным віноўнікам нацысцкіх злачынстваў і ахвярам лагера.  Беларуская дэлегацыя прыняла ўдзел ва ўрачыстым шэсці, а таксама ўсклала кветкі ля манументу Дачкам і Сынам Беларусі. Памяць загінулых была таксама ўшанаваная ля ўкраінскага манумента. Падчас асабістай гутаркі з паслом Украіны ў Аўстрыі дэлегацыя выказала падзяку за супрацьстаянне агульнаму ворагу.

11 траўня Анастасія завітала ў Дыялог-бюро і разам з Валерам Мацкевічам і Алісай Рыжычэнка прыняла ўдзел у мерапрыемстве, прысвечанам Каардынацыйнай радзе і бягучым выбарам у яе. Падчас мерапрыемства удзельнікі і ўдзельніцы даведаліся аб прыродзе і значэнні Каардынацыйнай рады, аб парадку галасавання і важнасці ўдзелу ў выбарах.  Значная частка змястоўных зносін прайшла ў фармаце кулуарных гутарак, у якіх прадстаўніца Народнай амбасады таксама правяла асабістыя сустрэчы.

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

12 траўня ў Вільнюсе адбылося адкрыццё Інфармацыйнага пункту для беларусаў — супольнай ініцыятывы Літвы і Рады Еўропы. Гэта першая сталая пляцоўка Рады Еўропы для беларусаў у выгнанні, якая будзе працаваць як мінімум пяць гадоў.

Пункт стане месцам, дзе беларусы змогуць атрымліваць інфармацыю пра правы чалавека, праграмы падтрымкі, адукацыйныя і культурніцкія магчымасці, а таксама наладжваць супрацоўніцтва з еўрапейскімі інстытуцыямі.

Факт яго адкрыцця важны палітычны сігнал: Беларусь разглядаецца як частка еўрапейскай дэмакратычнай прасторы, нягледзячы на тое, што не з’яўляецца чальцом Рады Еўропы.

Святлана Ціханоўская выступіла на адкрыцці і падкрэсліла значэнне гэтага кроку для будучыні Беларусі:
«Я спадзяюся, што гэтае месца стане яшчэ адным цэнтрам для беларускіх ініцыятываў, пляцоўкай для навучання і крыніцай ведаў. Яно павінна быць адкрытым для кожнага беларуса і кожнай арганізацыі, якая шукае партнёрства, экспертызу і магчымасці, якія можа даць толькі Рада Еўропы.

Я хачу, каб гэтае месца стала платформай для супрацоўніцтва, дыялогу, адукацыі і салідарнасці. Спадзяюся, што яно дапаможа прыцягнуць больш увагі да Беларусі, мабілізаваць новыя рэсурсы і стварыць магчымасці для нашых таленавітых журналістаў, актывістаў, юрыстаў, праваабаронцаў, моладзі і жаночых ініцыятыў».

У адкрыцці ўдзельнічалі Генеральны сакратар Рады Еўропы Ален Берсэ, міністр замежных справаў Літвы Кястуціс Будрыс, прадстаўнікі дыпламатычнага корпуса і беларускай супольнасці.

Інфармацыйны пункт размясціўся ў Нацыянальнай бібліятэцы Літвы — адной з ключавых грамадскіх і інтэлектуальных прастораў краіны.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Падчас V Канферэнцыі беларусаў і беларусак свету прадстаўніца Народнай амбасады Беларусі ў Славеніі Аляксандра Мамаева прэзентавала праект па мэпінгу праблем беларусаў у выгнанні - тое, што для тысяч беларусаў і беларусак за мяжой дагэтуль застаецца штодзённай рэальнасцю: няма доступу да дакументаў, складана легалізавацца, праблемы з банкамі, візамі, бяспекай і нават базавымі адміністрацыйнымі працэдурамі. Менавіта таму Народныя амбасады Беларусі пачалі гэтую сістэмную працу: не проста збіраць асобныя гісторыі, а ствараць мапу праблем, рызык, добрых практык і магчымых рашэнняў.

У межах праекта плануецца праца з экспертамі ў 20 краінах — гэта прадстаўнікі Народных амбасад, місій дэмакратычнай Беларусі, дыяспаральных арганізацый, юрысты і адвакаты. На аснове іх досведу будуць падрыхтаваныя 20 policy papers па краінах, а таксама агульны аналітычны дакумент з рэкамендацыямі.

У цэнтры ўвагі — самыя вострыя праблемы, з якімі сутыкаюцца беларусы ў выгнанні:

— адсутнасць дзеючага пашпарта;

— цяжкасці з ВНЖ і travel documents;

— праблемы з апастылямі, дыпломамі, дакументамі на дзяцей;

— банкаўскія рахункі і візы;

— рызыкі бяспекі, у тым ліку пераслед праз Інтэрпол і пагрозы для актывістаў.

Але гэты праект — не толькі пра праблемы. Ён таксама пра тое, што ўжо працуе. У прэзентацыі згадваліся і канкрэтныя паспяховыя практыкі: прызнанне пратэрмінаваных пашпартоў, выдача пашпартоў замежніка, адкрыццё рахункаў па travel document, дэкларацыі замест асобных даведак, міжведамасныя працоўныя групы. Гэта значыць, рашэнні ёсць — і іх трэба рабіць бачнымі, сістэматызаваць і прасоўваць далей.

Вынікі праекта будуць выкарыстаныя для далейшай адвакацыі ў Еўрасаюзе, Радзе Еўропы, ПАРЭ, у нацыянальных урадах і парламентах, а таксама ў працы беларускіх дэмакратычных структураў.

Праект рэалізуецца пры падтрымцы фонду GMF. 

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

Аб першых выніках распавялі Анастасія Свіркова, прадстаўніца Народнай амбасады Беларусі ў Аўстрыі і Вадзім Мажэйка, кіраўнік Інстытута бяспекавых даследаванняў імя Касцюшкі.

"Першы выклік - гэта рознасці падыходаў, каго лічыць беларусамі. Ці то беларусаў, якія маюць грамадзянства, ці то беларусаў, якія нарадзіліся ў Беларусі, ці то беларусаў, якія адчуваюць сябе беларусамі, ці то беларусаў, якія ўцекачы. Для прыкладу: у даследаванні Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына» на рубяжы ХХ—ХХІ стагоддзяў гаварылася, што за межамі Беларусі пражывае каля 3,5 мільёна беларусаў. Але гэта ўжо зусім іншы тып падліку: не толькі паводле актуальных міграцыйных дакументаў, а паводле шырэйшага разумення беларускай прысутнасці ў свеце — паходжання, ідэнтычнасці, гістарычных супольнасцяў.

Потым сустрэлі складанасці, па якім параметрам лічыць міграцыю: першыя дазволы ці наяўныя віды на жыхарства, ці перасячэнне мяжы. Потым мы аналізавалі розныя крыніцы. Напрыклад на старонцы ААН лічба каля 790 тысяч, але яны выкарыстоўваюць ненадзейную крыніцу Белстат" - паведаміла Анастасія Свіркова.

Падчас прэзентацыі гучала лічба 981 679 - менавіта столькі першых дазволаў на жыхарства беларусы атрымалі ў краінах Еўрасаюзу за 2020—2024 гады. Але гэта не значыць, што амаль мільён беларусаў і беларусак пераехалі ў ЕС назаўсёды. Частка людзей магла атрымаць дакументы, але не застацца ў краіне. Частка — пераязджала некалькі разоў, змяняла статус, чакала легалізацыі.

Менавіта таму даследчыкі падкрэсліваюць: адной «правільнай» лічбы няма. 981 679 першых дазволаў у ЕС паказваюць маштаб руху пасля 2020 года. 386 834 актуальныя дазволы ў ЕС паказваюць больш набліжаную да сённяшняй юрыдычнай прысутнасці грамадзян Беларусі ў Еўрасаюзе карціну.

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

Падчас працоўнага візіту ў Ерэван дарадца Ціханоўскай па пытаннях дыпламатыі Дзяніс Кучынскі і дарадца па парламенцкім супрацоўніцтве Анатоль Лябедзька правялі сустрэчу ў парламенце Арменіі з Рустамам Бакаянам — адным з кіраўнікоў камітэта па правах чалавека.

Падчас размовы абмеркавалі сітуацыю з правамі чалавека, магчымасці развіцця парламенцкага супрацоўніцтва, падтрымку беларусаў і абмен досведам.

Асноўнай тэмай стала стварэнне групы «За дэмакратычную Беларусь» у парламенце Арменіі. Бакі адзначылі, што гэта патрабуе часу і палітычнай згоды, і дамовіліся вярнуцца да гэтага пытання пасля выбараў у краіне. Таксама падкрэслілі важнасць пашырэння парламенцкай падтрымкі Беларусі на міжнародным узроўні.

Анатоль Лябедзька:
«Парламенцкі складнік — гэта яшчэ адзін важны напрамак нашай працы. Мы паслядоўна пашыраем сетку падтрымкі Беларусі: такія групы ўжо дзейнічаюць у Малдове і Украіне, і наступная мэта — Арменія».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Коратка:

• Сітуацыя з правамі чалавека ў Беларусі застаецца ў глыбокім крызісе: не слабеюць дзяржаўны тэрор і рэпрэсіі ў дачыненні да іншадумцаў, палітычных апанентаў, удзельнікаў пратэсных ініцыятыў, журналістаў і праваабаронцаў;

• няма падстаў казаць аб сістэмным паляпшэнні сітуацыі з правамі чалавека ў апошнія месяцы, паказчыкі рэпрэсій знаходзяцца на высокім узроўні, параўнальным з папярэднімі гадамі: колькасць палітвязняў знаходзіцца на ўзроўні канца 2021 года, не сціхаюць рэпрэсіі ўсіх відаў, высокімі тэмпамі папаўняюцца спісы і пералікі, якія з'яўляюцца адпраўной кропкай пераследу апанентаў рэжыму і іншадумцаў; арганізацыям грамадзянскай супольнасці нанесены непапраўныя страты: ліквідаваныя і не маюць шанцаў у найбліжэйшай будучыні аднавіць дзейнасць у Беларусі ўсе апазіцыйныя партыі і палітычныя арганізацыі, ліквідаваныя або выцесненыя за мяжу праваабарончыя і іншыя патэнцыйна непрымальныя для рэжыму грамадскія ініцыятывы; рэжым адкрыта ажыццяўляе дэпартацыі і трансгранічны пераслед па палітычнай прыкмеце; дэмантаваныя канстытуцыйныя гарантыі бяз'ядзернага і нейтральнага статусу Беларусі, дзяржава па-ранейшаму ўцягнута ў несправядлівую вайну; катаванні і акты забароненага звароту не расследуюцца і працягваюцца;

• на канец красавіка 2026 года ў Беларусі ў месцах пазбаўлення волі знаходзіліся 835 палітычных зняволеных, у тым ліку 115 жанчын. Колькасць былых палітвязняў склала 3 813 чалавек. Мінімум 122 палітвязні знаходзяцца ў асабліва ўразлівым становішчы праз свой стан здароўя, узрост або абставіны зняволення;

• за месяц праваабаронцы прызналі палітвязнямі 36 чалавек;

• працягваюцца трансгранічныя рэпрэсіі — у выглядзе адвольнага крымінальнага пераследу, унясення ў пералікі "экстрэмістаў", прымусу да сакрэтнага супрацоўніцтва;

• праваабаронцы па-ранейшаму рэгулярна выяўляюць, збіраюць і сістэматызуюць факты прымянення катаванняў і забароненых відаў звароту ў ходзе расследавання палітычна матываваных крымінальных спраў, а таксама забароненых відаў звароту ў працэсе адбыцця крымінальнага і адміністрацыйнага пакарання па палітычна матываваных справах;

• свабода асацыяцый і свабода выказвання меркаванняў рэгулярна падвяргаюцца нападам уладаў: іншадумцы і ўдзельнікі грамадскіх ініцыятыў рэгулярна падвяргаюцца адвольным арыштам і пераследу; улады пашыраюць абмежаванні на атрыманне і распаўсюд інфармацыі;

• рэгулярна папаўняюцца спісы "экстрэмістаў" і "тэрарыстаў", "экстрэмісцкіх" фармаванняў і інфармацыйнай прадукцыі, закладваючы аснову для працягу дзяржаўнага тэрору і рэпрэсій.

Міжнародныя механізмы прыцягнення да адказнасці

Камітэт па правах чалавека вынес Меркаванне № CCPR/C/145/D/J/1, якое прызнае пераслед журналістаў без акрэдытацыі ў Беларусі парушэннем свабоды выказвання меркавання.

Спецдакладчыкі і эксперты ААН накіравалі ў адрас Беларусі зварот аб выпадках працяглага ўтрымання зняволеных без сувязі са знешнім светам і негуманных умовах утрымання ў папраўчай калоніі № 1 у Наваполацку.

Спецдакладчыкі і эксперты ААН таксама адрэагавалі на інфармацыю праваабаронцаў ПЦ "Вясна" аб прынятым законапраекце, які ўводзіць адміністрацыйную адказнасць за прапаганду ЛГБТК+ і чайлдфры, а таксама за прадстаўніцтва Беларусі прадэмакратычнымі актарамі.

За апошнія шэсць гадоў спецдакладчыкі ААН больш за 60 разоў звярталіся да ўладаў Беларусі з запытамі ў адпаведнасці з мандатамі. Амаль палова зваротаў засталася без адказу; сітуацыя некалькі палепшылася ў апошнія два гады, аднак адказы дзяржавы часта з'яўляюцца фармальнымі.

Палітычна матываваны пераслед і палітычныя зняволеныя

Статыстыка

З 2020 года мінімум 9 691 чалавек сутыкнуўся з палітычна матываваным крымінальным пераследам і мінімум 8 394 чалавекі былі асуджаныя, у тым ліку завочна. Дадзеныя паказчыкі працягваюць расці кожны месяц, хоць праваабаронцы істотна абмежаваныя ў магчымасцях атрымання інфармацыі аб пераследах.

На канец красавіка ў зняволенні застаюцца 835 палітычных зняволеных, у тым ліку 115 жанчын. Колькасць былых палітвязняў склала 3 813 чалавек. Мінімум 122 палітвязняў знаходзяцца ў асабліва ўразлівым становішчы праз свой стан здароўя, узрост або абставіны зняволення. 

За месяц праваабаронцы прызналі палітвязнямі 36 чалавек.

Рэпрэсіі

Падпісаны Закон ад 15 красавіка 2026 г. № 138-3, які ўводзіць артыкул 19.16 ("Прапаганда гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі") і артыкул 24.62 ("Незаконнае прадстаўленне Рэспублікі Беларусь на міжнародных мерапрыемствах") у Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях. Паводле ацэнак праваабаронцаў "Вясны", гэтыя нормы ўзмацняюць стыгматызацыю ўразлівых груп, а палажэнні аб "незаконным прадстаўніцтве" могуць выкарыстоўвацца для ціску на прадэмакратычных палітыкаў і праваабаронцаў. Эксперты ААН выказаліся пра закон аб "прапагандзе" аднаполых адносін і рэпрадуктыўнай аўтаноміі.

На працягу месяца з розных рэгіёнаў Беларусі паступалі паведамленні пра палітычна матываваныя затрыманні за нібыта "сувязі з экстрэмістамі", па "справе Гаюна", працягваліся затрыманні грамадзян, якія вяртаюцца ў Беларусь.

Паведамлялася аб першых допытах і ператрусах студэнтаў Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта і іх бацькоў, прызнанага ў красавіку "экстрэмісцкай арганізацыяй" рашэннем Вярхоўнага Суда па звароце Генеральнай пракуратуры.

Быў затрыманы актывіст палітычнай арганізацыі "Рух "За Свабоду" Віктар Яўмененка.

Прайшлі ператрусы і затрыманні ў мінскай архітэктурнай студыі "ZROBIM architects" пасля публічнай крытыцы кіраўніцтвам студыі патрабавання ўладаў увесці ў штат пасаду ідэалагічнага работніка. Гэта было, бадай, самым масавым аднамомантавым арыштам такой колькасці людзей (50 у першы дзень) за апошні год. Абвінавачванні ў выніку звяліся да эканамічных, аднак практычна няма сумненняў у тым, што затрыманні і ператрусы мелі характар пакарання за нелаяльнасць і прэвенцыі іншадумства.

Паведамлялася, што ў Расіі былі затрыманыя больш за 150 чалавек, якіх вышукваюць беларускія ўлады — ці ўключала гэта палітычна матываваны пераслед па запыце беларускага боку на дадзены момант, не вядома.

Цягам месяца фіксаваліся новыя выпадкі ціску на беларусаў за мяжой і спробаў уцягвання іх у супрацоўніцтва са спецслужбамі.

Шэраг публічных чатаў сваякоў зняволеных, дзе яны абменьваліся інфармацыяй пра наведванні, пасылкі і перадачы, былі прызнаныя "экстрэмісцкімі фармаваннямі".

За красавік "Вясна" зафіксавала каля 120 выпадкаў палітычна матываваных рэпрэсій (у тым ліку затрыманні, ператрусы і г.д.), якія вынікаюць з крымінальнага і адміністрацыйнага пераследу. Гэта больш, чым у лютым (78) і сакавіку (90) гэтага года.

Становішча палітвязняў

За "злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы" асуджаныя да дадатковых тэрмінаў пазбаўлення волі больш за 80 палітвязняў, многія неаднаразова.

Аб фізічным і псіхалагічным стане палітвязняў, якія застаюцца ў няволі, працягваюць паступаць трывожныя звесткі. Так, ва ўмовах турэмнага зняволення ўтрымліваецца Уладзімір Гундар, які мае інваліднасць з-за адсутнай нагі. У калоніі па-ранейшаму ўтрымліваюць Вацлава Арэшкі, які страціў зрок у зняволенні. Паступілі звесткі пра сур'ёзнае пагаршэнне зроку ў Вольгі Маёравай. Анатоль Парагневіч, бягучае месца знаходжання якога не вядома, як паведамлялася, знаходзіцца ў цяжкім стане пасля перанесенага інфаркту.

Стаў вядомы прысуд палітвязню Міхаілу Лапунову, бацьку былога палітвязня Мікіты Залатарова, за адміністраванне чата салідарнасці з ягоным сынам, які ўлады прызналі "экстрэмісцкім фармаваннем" — суд прызначыў яму пяць гадоў пазбаўлення волі.

28 красавіка журналіст і дзеяч польскай нацыянальнай меншасці ў Беларусі Андрэй Пачобут быў вызвалены і вывезены ў Польшчу ў выніку абмену беларускімі і польскімі зняволенымі.

Пераслед былых палітвязняў і іх блізкіх

Праваабаронцы працягваюць фіксаваць розныя формы пераследу і ціску ў дачыненні да былых палітвязняў і іх блізкіх, як якія знаходзяцца ў Беларусі, так і вымушана з'ехалі з краіны.

Супраць Ганны Курыс заведзеная крымінальная справа аб садзейнічанні экстрэмізму (арт. 361-4 КК), хутчэй за ўсё, за інтэрв'ю на сайце ПЦ "Вясна" аб яе пераследзе і ўмовах утрымання.

Мікалаю Статкевічу, які знаходзіцца пасля вызвалення з калоніі ў Беларусі, абмежаванаеправа выезду з краіны. Ён сутыкнуўся з немагчымасцю аднавіць пералік пенсійных выплат на банкаўскі рахунак, паколькі ён лічыцца адбываючым пакаранне ў папраўчай калоніі.

Улады анулююць пашпарты палітвязняў, якіх дэпартавалі з Беларусі ў верасні і снежні мінулага года.

Палітвязні, вызваленыя 19 сакавіка, паведамлялі, што ім пагражаюць абавязковыя рэгулярныя справаздачы ў органах МУС, строгі кантроль за выкананнем устаноўленых абмежаванняў, а таксама адміністрацыйная адказнасць за іх парушэнні.

Улады працягваюць прызнаваць сацсеткі былых палітвязняў "экстрэмісцкімі матэрыяламі". Так, экстрэмісткай прызнаная Facebook-старонка Мікалая Статкевіча, а таксама Instargam-старонкі Андрэя Чапюка, Антаніны Канавалавай і Уладзіміра Булаўскага.

Падаўленне свабоды мірных сходаў і свабоды асацыяцыі

Улады працягваюць пераследаваць за дачыненне да розных формаў пратэснай актыўнасці як за перыяд пасля выбараў 2020 года, так і за праявы нелаяльнасці ў цяперашні час.

Гомельскі рэстаран, у якім былі раней адміністрацыйна затрыманыя ўдзельнікі акцыі "Гуканне вясны", як паведамляецца, зачынены "па тэхнічных прычынах".

Улады працягваюць наступ на свабоду асацыяцыі, нават рэалізуемую беларусамі за мяжой. Так, выбарчыя спісы Каардынацыйнай рады, прадстаўнічага органа беларускіх прадэмакратычных сіл, КДБ прызнаў "экстрэмісцкімі фармаваннямі".

Парушэнне свабоды выказвання меркавання

Публічныя праявы крытыкі або нелаяльнасці да дзейных уладаў Беларусі крымінальна пераследуюцца.

Так, па дыфамацыйных абвінавачваннях і абвінавачваннях у садзейнічанні экстрэмізму былі асуджаныя ў Бабруйску Кірыл Сарокін да абмежавання волі, у Жодзіне Ігар Нэйман — верагодна, да абмежавання волі, у Мінску Наталля Дзядзюля — да абмежавання волі, а Святлана Ангелейка — да чатырох гадоў пазбаўлення волі.

Старшыня Савета Рэспублікі Наталля Качанава, каментуючы праект новага закона аб зваротах грамадзян, заявіла аб неабходнасці ўвесці адказнасць за скаргі на дзяржорганы, якія выяўляюцца ў сацсетках.

Працягваўся пераслед у сферы культуры.  Шэраг прадэмакратычных арганізацый культурнай сферы быў прызнаны "экстрэмісцкім фармаваннем", у розных гарадах Беларусі адбываліся ператрусы і затрыманні асоб, звязаных з сацыяльна-культурнымі арганізацыямі.

Кніжны партал knihi.by і шэраг беларускамоўных кніг былі прызнаныя "экстрэмісцкімі матэрыяламі".

Ліцэнзія выдавецтва" Тэхналогія " прыпыненая. Затрыманыя кіраўнік выдавецтва Вацлаў Багдановіч і яго дачка Вікторыя выйшлі на волю. Выдавец Зміцер Колас застаецца затрыманым.

Пераслед журналістаў 

Медыя "Беларускі даследчы цэнтр" і Youtube-праект "Гадзінічкі цікаюць" прызнаныя "экстрэмісцкімі фармаваннямі".

Замежныя выданні "BBC" і "Голас Амерыкі" былі прызнаныя беларускімі ўладамі "экстрэмісцкімі матэрыяламі".

Супрацоўнікі DW Belarus паведамілі пра ціск на іх сваякоў з боку ўладаў Беларусі.

Былая дырэктарка зарэгістраванага ў Польшчы беларускага медыя "Belsat" Агнешка Рамашэўска абвешчаная ў вышук у Расеі, хутчэй за ўсё ў межах міждзяржаўнага вышуку Беларусі і Расеі.

Пераслед праваабаронцаў

У Мазыры быў затрыманы вядомы рэгіянальны праваабаронца Уладзімір Целяпун. Паводле інфармацыі "Гомельскай Вясны", Уладзіміру інкрымінаваны арт. 361-4 КК (садзейнічанне эктрэмісцкай дзейнасці) і арт. 367 КК (паклёп на Лукашэнку).

Праваабаронца Віталь Чопік застаецца ў няволі больш за два гады, ён быў прысуджаны да сямі гадоў пазбаўлення волі за перадачу інфармацыі аб палітычна матываваных судах праваабаронцам "Вясны".

Пашпарты праваабаронцаў ПЦ "Вясна" Уладзіміра Лабковіча і Алеся Бяляцкага, дэпартаваных былых палітвязняў, былі ануляваныя па-за прававымі падставамі.

Беларускі Хельсінскі камітэт, ключавая беларуская праваабарончая арганізацыя, якая мае ECOSOC-акрэдытацыю ў ААН, прызнаная "экстрэмісцкім фармаваннем".

"Экстрэмісцкім фармаваннем" таксама прызнаны адукацыйны праект у сферы правоў чалавека "Гэта база".

Свабода сумлення

Улады дазволілі "Фестываль надзеі" ў Менску, евангелізацыйны фестываль у "Чыжоўка-Арэне", які арганізуюць дзве пратэстанцкія дэнамінацыі: хрысціяне веры евангельскай і баптысты. Госцем фестывалю будзе Франклін Грэм, вядомы баптысцкі прапаведнік з ЗША. Не выключаюць прысутнасць спецпасланніка прэзідэнта ЗША па Беларусі Джона Коўла.

Гэта дае надзею на вызваленне палітвязняў-вернікаў, уключаючы двух прэсвітараў евангельскіх цэркваў і некалькіх вернікаў-пратэстантаў, затрыманых за дапамогу ўкраінскім уцекачам.

Парушэнне правоў і свабод на падставе барацьбы з экстрэмізмам і тэрарызмам

14 красавіка стала вядома, што Вярхоўны суд Беларусі прызнаў "экстрэмісцкай арганізацыяй" Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, які знаходзіцца ў Вільні. Паводле беларускай пракуратуры, "універсітэт праводзіць мэтанакіраваную працу па дэстабілізацыі сацыяльна-палітычнага становішча ў краіне". Гэта рашэнне паставіла пад пагрозу крымінальнага і адміністрацыйнага пераследу студэнтаў і выкладчыкаў (у тым ліку былых), а таксама больш шырокае кола людзей, так ці інакш звязаных з дзейнасцю ўніверсітэта. Безумоўна, гэта адвольнае рашэнне, аднак, на жаль, гэта цалкам ўпісваецца ў рамкі палітыкі тэрору і рэпрэсій, якая праводзіцца ўладамі Беларусі.

Гэта сёмая "экстрэмісцкая арганізацыя" ў "Пераліку арганізацый, фармаванняў, індывідуальных прадпрымальнікаў, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці", астатніх улады маркіруюць паняццем "экстрэмісцкае фармаванне", часам нягледзячы на наяўнасць рэгістрацыі за мяжой.

Міністэрства ўнутраных спраў і Камітэт дзяржаўнай бяспекі папаўнялі ў пазасудовым парадку пералікі і спісы, якія маркіруюць фізічных асоб, арганізацыі, ініцыятывы і інфармацыйныя матэрыялы як тыя, якія адносяцца да экстрэмізму і тэрарызму.

У красавіку ўлады пабілі рэкорд мінулага месяца па колькасці ўнесеных у пералік: 23 суб'екты, сярод якіх толькі адзін адносіцца да ліку неанацысцкіх фармаванняў – "НСООБЕ Остенланд — фронт супраціву ў Беларусі і краінах Прыбалтыкі".

Сярод унесеных у пералік — адзін з лідараў беларускай праваабароны — Праваабарончы Беларускі Хельсінкскі Камітэт, арганізацыя гуманітарнай дапамогі палітвязням "Вольныя"; незалежныя СМІ: беларускі даследчыцкі цэнтр, "Новы Час"; выбарчыя спісы ў каардынацыйную Раду 4-га склікання; іншыя грамадскія ініцыятывы.

Агулам у пераліку на канец красавіка ўнесена 364 суб'екты, 36 з якіх унесены ў гэтым годзе.

У пераліку арганізацый і фізічных асоб, якія маюць дачыненне да тэрарыстычнай дзейнасці на канец красавіка лічыцца 1447 чалавека, з іх 717 унесены па палітычных матывах па-за сувяззю з тэрарыстычнай дзейнасцю. 697 з іх — грамадзяне Беларусі. Пералік тэрарыстычных арганізацый налічвае 484 пазіцыі, з іх шэсць пазіцый – адвольна ўнесеныя туды беларускія палітычныя і пратэстныя ініцыятывы; у бягучым месяцы ён не папаўняўся.

Спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў на канец месяца налічвае 2 149 старонкі – больш за 9300 адзінак інфармацыйных матэрыялаў. Туды ўносіліся Telegram-каналы, старонкі ў сацсетках, Youtube-каналы, музычныя творы, кнігі, малюнкі. У красавіку ён быў дапоўнены новымі пазіцыямі на падставе 198 рашэнняў суда — гэта напалову больш, чым у мінулым месяцы.

Пералік грамадзян Рэспублікі Беларусь, замежных грамадзян або асоб без грамадзянства, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці ў красавіку папоўніўся 130 новымі імёнамі — таксама напалову больш, чым у мінулым месяцы. На канец красавіка там 6578 імёнаў асуджаных па палітычных матывах.

Катаванні і жорсткае абыходжанне

Праваабаронцы працягваюць атрымліваць і дакументаваць інфармацыю аб катаваннях і іншых відах жорсткага, бесчалавечнага, зневажальнага абыходжання. Часта гэтыя звесткі перадаюцца пад умовай іх невыдавання. Таксама не выдаюцца матэрыялы дакументавання. Разам з тым, многія былыя палітвязні, апынуўшыся ў бяспечнай абстаноўцы, распавядаюць "Вясне" падрабязнасці катаванняў і забароненага звароту, які суправаджаў іх палітычна матываваны пераслед для публікацыі на інфармацыйных рэсурсах.

Магілёўская калонія № 15 вядомая сваім жорсткім стаўленнем да "экстрэмістаў", якія атрымалі таўро. Былы палітвязень на ўмовах ананімнасці распавёў "Вясне" пра тое, як адміністрацыя ператварае 10-ы прафулік у мішэнь для ціску, чаму зняволеныя часам рады трапіць у ШІЗА, і як выглядае медыцынская дапамога, якую ён называе "спосабам ненаўмыснага катавання".

Адзін з нядаўна вызваленых палітвязняў на ўмовах ананімнасці распавёў пра тое, як супрацоўнікі калоніі № 3 перавышаюць службовыя паўнамоцтвы, пра "забароненыя словы", праслухоўванне тэлефонных размоў і пра тое, як за скаргу сваякоў на здароўе можна апынуцца ў ШІЗА. 

Умяшанне ў дзейнасць адвакатуры

За апошнія два месяцы з адвакатуры выключаны і пазбаўлены ліцэнзій Міністэрствам юстыцыі І. Гулевіча, Р. Якаўлева, Д. Язерскага – у сувязі з прымяненнем да іх дысцыплінарнага спагнання ў выглядзе выключэння з чальцоў калегіі за здзяйсненне правіны, не сумяшчальнага са званнем адваката; У. Данілаў – у сувязі з учыненнем правіны, не сумяшчальнага са званнем адваката, які выказаўся ў перашкодзе ажыццяўленню Міністэрствам юстыцыі функцый, ускладзеных на яго заканадаўчымі актамі. В. Савіч была пазбаўленая ліцэнзіі "ў сувязі з немагчымасцю выканання адвакатам сваіх прафесійных абавязкаў з прычыны недастатковай кваліфікацыі". Адвакат Савіч — дацэнт кафедры крымінальнага працэсу і пракурорскага нагляду юрыдычнага факультэта БДУ, кандыдат юрыдычных навук, лаўрэат рэспубліканскага конкурсу інфармацыйных матэрыялаў на прававую тэматыку на прыз імя В. Д. Спасовіча (2017 г.).

Крыніца: ПЦ "Вясна"

Журналіста і актывіста беларускага Саюза палякаў на Беларусі Андрэя Пачобута абмянілі 28 красавіка. З 2021 года ён прайшоў праз наваполацкую калонію і камеры-адзіночкі, нават на мяжы з Польшчай ставіў ультыматумы спецслужбам, патрабуючы гарантый вяртання ў родны Гродна. У вялікім інтэрв'ю намесніку галоўнага рэдактара Gazeta Wyborcza Барташу Веліньскаму былы палітзняволены расказаў падрабязнасці свайго зняволення. 

"Я нікуды не еду, бо вам не веру"

Вызваленне пачалося а першай гадзіне ночы ў Наваполацку. Андрэй Пачобут, як дасведчаны вязень, без лішніх пытанняў пачаў збіраць рэчы, рыхтуючыся да чарговага этапу. Падазрэнні, што нешта не так, з’явіліся, калі ахоўнікі дазволілі ўзяць з сабой ваду ў бутэльцы і пераабуцца — нечуваная раскоша для звычайнага пераводу. Замест мінскага СІЗА яго прывезлі ў Белавежскую пушчу.

"Там чакаў аўтамабіль, па маркіроўцы я пазнаў, што гэта КДБ. Людзі вакол яго таксама былі ў масках. Без балаклавы быў толькі адзін чалавек, намеснік кіраўніка нейкага аддзела. Ён сказаў мне, што мы едзем на волю. І што калі я захачу, заўсёды змагу з Польшчы вярнуцца, беларускі бок да гэтага гатовы і згодны. А я яму: нікуды не еду, бо табе не веру. Тлумачу яму, што не маю нічога супраць выезду ў Польшчу, калі змагу вярнуцца ў Гродна. Толькі вось КДБ не веру. У іх замяшанне. Тым часам мяне накармілі, я змог прыняць душ, далі новае адзенне, забралі мае лахманы", — расказвае Андрэй.

Пачобут кажа, што яго роба настолькі знасілася, што ён баяўся яе занадта часта мыць, бо тканіна магла разарвацца.

Каб пераканаць журналіста, уладам прыйшлося падключыць "цяжкую артылерыю".

"На месца прыехаў чалавек, які прадставіўся супрацоўнікам адміністрацыі прэзідэнта Беларусі. Перадаў, што сам Аляксандр Лукашэнка яму паабяцаў — а з гэтым прозвішчам жа не жартуюць — што я змагу вярнуцца ў Беларусь. Ніякіх праблем з гэтым не будзе. Ён паказаў мне фота, з якога вынікала, што ў абмен уцягнутыя амерыканцы.

Прыехала таксама Анжаліка Борыс, кіраўніца Саюза палякаў на Беларусі [арыштаваная ў 2021 годзе, вызваленая праз год з турмы]. Але самым важным для мяне было тое, што я змог пагаварыць па тэлефоне з польскім дыпламатам. Я паўтарыў яму, што гатовы выехаць, калі змагу вярнуцца. Хацеў з ім яшчэ пагаварыць, але мне яго больш не далі".

Андрэй расказаў, як яго кармілі, бо вязень вельмі шакаваў тым, як ён выглядае пасля зняволення. 

"Я стаў ахвярай тэрапіі, якую на турэмным слэнгу называюць «удар па тлушчах». Вязні атрымліваюць ежу, вага якой строга разлічана паводле пастановы МУС. А калі сядзіш у карцары, ежы яшчэ менш. Каша, бульба, трохі мяса. Пастаянны голад. Чалавек проста худзее".

Расійскі археолаг Буцягін скардзіўся ў расійскіх СМІ, што ў польскай турме з ім дрэнна абыходзіліся. Бо ён любіць апельсіны і мандарыны, а ў СІЗА не мог іх атрымаць.

"Цікава, як бы яму спадабалася ежа ў лагеры ў Наваполацку. Памятаю зняволенага там доктара, які адчайна корпаўся ў сметніцы, шукаючы рэшткі. Сям’я ад яго адмовілася, не дасылала яму ежу", — расказаў Андрэй.

"Я глядзеў ім у вочы з нянавісцю"

Пачобут апісаў свой працэс у Гродне, які пачаўся ў лютым 2023-га. Сістэма спрабавала стварыць карцінку прыніжанага ворага, загадваючы стаяць тварам да сцяны перад камерамі БелТА.

"Ахоўнікі кажуць мне: «Тварам да сцяны». А я ім цвёрда: «Не». Супрацоўнікі медыя былі здзіўленыя, што я гляджу ім усім у вочы. Я быў такі раз'юшаны, што калі б позіркам можна было іх падпаліць, яны б згарэлі ў гэтай зале за тое, што прыйшлі здымаць маё прыніжэнне. На наступны дзень зноў тое самае. Міліцыя кажа: «Стань тварам да сцяны», зноў уваходзіць камера, паўтараюць: «Тварам да сцяны». А я кажу: «Ні ў якім разе». Што пакуль мяне здымаюць, я не буду выконваць гэты загад, бо лічу яго для сябе ганебным. Гэта я вырашаю, як людзі будуць мяне бачыць".

Абвінавачванні выглядалі сюррэалістычна: журналіста судзілі за гераізацыю Арміі Краёвай і спробу аддзяліць частку Беларусі на карысць Польшчы. Доказамі служылі рассакрэчаныя пратаколы НКУС 1940‑х гадоў. Пачобут прынцыпова адмовіўся ад паказанняў, патрабаваў адваката і выступіў з апошнім словам на польскай мове, якое суддзя Бубенчык нават не дазволіў перакласці.

Ён кажа, што разумеў, што яго могуць затрымаць, але не хацеў уцякаць:

"Тысячы нашых людзей жывуць у Беларусі, і я з імі. Я нясу за іх адказнасць. За тых палякаў, якіх я далучыў да дзейнасці Саюза палякаў".

Ён кажа, што быў перакананы, што калі ўцячэ, улады арыштуюць іншага польскага актывіста. І таму ён прыняў гэта на сябе. 

"Спецкалідор" і камера з педафілам

Турэмны досвед Пачобута ўключаў і псіхалагічныя катаванні. На Валадарцы яго спрабавалі засяліць у адну камеру з асуджаным за педафілію, спадзеючыся пусціць па турме пагалоску, якая б разбурыла яго рэпутацыю. Андрэй учыніў скандал і дамогся, каб гвалтаўніка прыбралі. Пазней яго перавялі на "спецкалідор" — месца, дзе ўтрымліваюць смяротнікаў. Андрэй кажа, што яго там замкнулі, бо ён патрабаваў права пісаць лісты сыну па-польску.

"Тры адзіночныя камеры для тых, хто чакае расстрэлу… Я зразумеў, дзе я, калі пачуў, як камеры паміж сабой размаўлялі. Адзін хлопец казаў, што ў яго смяротны прысуд".

А потым надышоў дзень, калі арыштантаў выводзілі на шпацыр двойчы на ​​дзень.

"Я зразумеў, што ў спецыяльным калідоры нешта адбывалася, чаго мы не павінны былі чуць".  

Імаверна, адбыўся расстрэл. Нават у такім жахлівым месцы Пачобут знайшоў спосаб здзекавацца з сістэмы. Калі да яго падсадзілі агента КДБ, Андрэй пачаў скормліваць яму гісторыі са сваіх старых артыкулаў. Даносчык старанна запісваў «сакрэты», якія куратары потым з мацюкамі знаходзілі ў Google.

Наваполацкая калонія

Наваполацкая калонія № 1 для Андрэя Пачобута стала месцам татальнага кантролю — за кожны крок да годнасці даводзілася плаціць месяцамі ў адзіночцы.  Ён расказвае, што калонія ў Наваполацку заціснутая паміж гігантамі «Нафтан» і «Палімір». Гэта прамысловая зона, дзе галоўная праца для зэкаў — «самая паскудная» і небяспечная: абпальванне дроту ад ізаляцыі.

"Трэба паліць гуму пальнікам. Тут парушаюцца ўсе нормы бяспекі… Аднойчы над лагерам з’явіўся дрон МНС — пажарныя хацелі праверыць, адкуль гэты слуп чорнага дыму. А гэта вязні палілі ізаляцыю. Ахова адкрыла па дроне агонь".

Паводле Пачобута, палітычныя працуюць там без перапынку, маючы толькі адзін выхадны ў нядзелю, у той час як іншыя зэкі — толькі два дні на тыдзень, бо працы на ўсіх няма. 

Пачобута спрабавалі там зламаць «паводле статута». Яго трэслі ператрусамі па два разы на дзень, калекцыянуючы дробныя парушэнні: напрыклад, за тое, што электрабрытва ляжала разам з зарадкай.

"Адзін вязень казаў, што 12 гадоў адседзеў і не бачыў, каб камусьці два разы на дзень рабілі поўную рэвізію. А рабілі гэта спецыяльна… Дастаткова адной недакладнасці, памылкі — і цябе адпраўляюць у ШІЗА".

ШІЗА — гэта бетонная скрыня, дзе спяць на дошках без коўдры ў жудасным холадзе. Калі Пачобута ўрэшце выпусцілі адтуль, адміністрацыя падрыхтавала новую пастку: яго спрабавалі прымусіць чысціць прыбіральні. У турэмнай іерархіі гэта азначае статус парыі.

"Я адмовіўся. За гэта мяне адправілі ў ПКТ (памяшканне камернага тыпу). Скончылася тым, што я правёў там шэсць месяцаў. Даводзілі да поўнага знясілення, ціск пастаянна скакаў. Палітычныя, якія мяне бачылі, хапаліся за галовы".

"Гэтая польскасць такая цяжкая"

Андрэй прызнаецца, што трымацца яму дапамагала памяць пра тых, хто прайшоў сталінскія лагеры. Ад холаду ратаваўся спортам:

"Мог зрабіць у адной серыі 140 адцісканняў".

Самым цяжкім выпрабаваннем была разлука з сям’ёй. У 2021‑м годзе ўлады нават спрабавалі арганізаваць спатканне з жонкай Аксанай так, каб яна сама пераканала яго з’ехаць. Не атрымалася.

"Я заўсёды казаў жонцы, што яна ведае, за каго выходзіць замуж. Я не змяніўся, я заўсёды быў такім". Я заўсёды хацеў пабачыць наваполацкі ГУЛАГ знутры. І мая цікаўнасць была задаволена. Я даведаўся, як працуе сістэма", — тлумачыць ён.

Для яго Лукашэнка і яго атачэнне — толькі вінцікі ў механізме.

І хоць ён разумее рызыку, журналіст хоча вярнуцца дадому.

"Калі ўпусцяць — добра. А калі пасадзяць зноў? Ну, то пасяджу. Нэльсан Мандэла столькі гадоў сядзеў, жаўнеры Арміі Краёвай сядзелі…" — кажа ён.

Ён кажа, што польскасць у Беларусі — цяжкая справа:

"Адзін з нашых актывістаў з Памежжа, паэт, спытаў, чаму быць палякам так цяжка. Менавіта. На гэтай шыраце, на жаль, гэта так".

Паводле прагнозу Пачобута, Беларусь палітычна застаецца ў Азіі, дзе ўлада перадаецца ад бацькі да сына, а грамадства дэградуе да стану туркменскага ГУЛАГа, дзе людзі пачынаюць уцякаць ад аднаго толькі слова «палітыка». У Беларусі нічога не зменіцца. Пасля Лукашэнкі будзе Лукашэнка, прагназуе ён.  

"Восенню 2022 года я размаўляў з адным туркменам пра таталітарызм у яго краіне. Ён сказаў, што нават будучы беларускім палітвязнем, я не магу ўявіць, як там бывае. Што як толькі пачынаеш гаварыць пра палітыку, людзі проста пачынаюць уцякаць. Таму што самая размова магла прывесці цябе ў Авадан-дэпе. Гэта была самая жахлівая турма ва ўсім былым СССР, пабудаваная пасярод пустыні Каракумы. Там у людзей не было імёнаў, толькі нумары, і яны проста знікалі за сценамі, не пакідаючы ніякіх слядоў.

У мяне сумнае прадчуванне, што такая атмасфера можа неўзабаве запанаваць і тут, у Беларусі", — гаворыць ён. 

Крыніца: ПЦ "Вясна"

Урачыстая цэрэмонія ўручэння падзяк удзельнікам і ўдзельніцам ініцыятывы адбылася ў Варшаве падчас V Канферэнцыі беларусаў і беларусак свету.

"За шматгадовую плённую працу, накіраваную на прадстаўленне нацыянальных інтарэсаў Беларусі за мяжой, абарону правоў беларускіх грамадзян, а таксама рэалізацыю гуманітарных, інфармацыйных і культурных ініцыятыў."

Дзякуй за падзяку!

Працягваем сваю працу!

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

Падчас візіту ў Арменію Святлана Ціханоўская ўзяла ўдзел у саміце Еўрапейскай палітычнай супольнасці ў Ерэване. Гэта першы афіцыйны візіт Святланы Ціханоўскай у Арменію.

На палях саміту адбыліся сустрэчы з прэм’ер-міністрам Арменіі Ніколам Пашынянам і міністрам замежных спраў Араратам Мірзаянам. Для дэмакратычнай Беларусі гэты візіт стаў важным крокам для далейшага развіцця стасункаў з Арменіяй і ўмацавання беларускай прысутнасці ў еўрапейскай палітычнай прасторы.

Святлана Ціханоўская:
«Дзякуй Арменіі за запрашэнне. Для мяне гэта першы візіт у краіну, і вельмі важна, што на палях саміту адбыліся сустрэчы з прэм’ер-міністрам Ніколам Пашынянам і міністрам замежных спраў Араратам Мірзаянам. Гэта важны знак таго, што стасункі паміж дэмакратычнай Беларуссю і Арменіяй выходзяць на новы ўзровень».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

У Народнай амбасадзе Беларусі ў Літве адбылася перадача ролі прадстаўніка. Гэта частка больш шырокага кроку па ўзмацненні публічнай прысутнасці і сістэмнай працы з беларусамі ў Літве і міжнароднымі партнёрамі.

Публічнай прадстаўніцай становіцца Алена Воўкава — спецыялістка з больш чым 20-гадовым досведам, уключаючы кіраванне арганізацыямі і працу з недзяржаўнымі ініцыятывамі ў Літве. На працягу апошняга года яна ўжо была часткай каманды Народнай амбасады і цяпер бярэ на сябе задачу развіцця знешніх кантактаў і прадстаўніцтва.

Папярэдні прадстаўнік Народнай амбасады ў Літве працягвае працу ў камандзе ў якасці каардынатара, забяспечваючы ўстойлівасць унутраных працэсаў і пераемнасць.

Да гэтага часу дзейнасць Народнай амбасады ў Літве была ў значнай ступені непублічнай. Новы этап прадугледжвае больш адкрытую камунікацыю, развіццё партнёрстваў і большую ўключанасць у жыццё беларускай супольнасці.

Мы адкрытыя да зваротаў, супрацоўніцтва і новых ідэй. Калі ласка, звяртайцеся да нас: lithuania@belarusabroad.org

Мы імкнемся, каб Народная амбасада ў Літве стала:

- зразумелай кропкай кантакту для беларусаў,

- партнёрам для арганізацый і інстытуцый,

- платформай для ініцыятыў і супольных дзеянняў.

Жыве Беларусь!

Už laisvę!

Крыніца: Народныя амбасады Беларусі

Старшыня праваабарончага цэнтра "Вясна" Алесь Бяляцкі ў дзень 30-годдзя "Вясны" выступіў са зваротам да грамадства.

"30 гадоў я ў камандзе “Вясны”. 30 гадоў — упэўненае пачуццё падтрымкі і моцнага пляча. 30 гадоў упартага супраціву беззаконню, якое пануе ў Беларусі і салідарнасці з ахвярамі рэжыму.

З чым параўнаць гэты час? Мне ўяўляецца, што мы сярод буруноў заскочылі на дошку і панесліся на хвалі, то ўздымаючыся на грэбень, то спускаючыся ў вадзяную лагчыну, а неадольная сіла цягне нас усё далей і далей.  Часам нас абдае пырскамі, часам накрывае вадой з галавой, часам выносіць на гару. Мы мокнем і мерзнем, сонца свеціць нам у вочы, але мы не ўпалі, не скаціліся з сёрфа і далей трымаемся на хвалі, як вопытныя сёрферы.

"Вясна" нарадзілася як выклік масавым парушэнням правоў чалавека ў краіне. Мы былі зарэгістраваныя, і ў нас забралі рэгістрацыю. Мы рабілі на розных працах — музейшчыкамі, інжынерамі, настаўнікамі, журналістамі — і нас пазбавілі месца працы. Мы пісалі звароты і агляды, даклады і кнігі, і нас залічылі ў "дармаеды". Мы выступалі на семінарах і мітынгах, на канферэнцыях і сустрэчах, і нас запісалі ў "экстрэмісты". Мы атрымлівалі міжнародныя прэміі, і нас збівалі, а мы ўставалі і ішлі далей. Нас каралі арыштамі і турмой, і там мы працавалі "на ўдалёнцы", і там мы адчувалі цеплыню "Вясны". Хтосьці з нас адыйшоў, але на гэтае месца прыйшлі іншыя. І кожны дзень мы пражывалі, як апошні. Такая яна — "Вясна".

Віншую ўсіх вясноўцаў з юбілеем! Супольна з "Вясной" наперад ляціць нашае жыццё і вясну не спыніць!"

Крыніца: ПЦ "Вясна"

Катастрофа на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі 40 гадоў таму паказала, чым з'яўляецца атам у руках аўтарытарнага рэжыму. Чарнобыль стаў сімвалам безадказнасці і здрады, сімвалам пагрозы і небяспекі некантраляванага выкарыстання атама для людзей.

Сёння рэжым Лукашэнкі працягвае тую самую безадказную палітыку. Цягам 32 гадоў яго кіравання былі скасаваныя льготы, спыненыя праграмы дапамогі для пацярпелых, на забруджаных землях зноў вырошчваюць прадукты харчавання. Рэжым ставіць пад пагрозу жыцці мільёнаў беларусаў, размяшчаючы расійскую ядзерную зброю на нашай тэрыторыі, і будуючы Астравецкую АЭС без належнага міжнароднага кантролю.

Праз фальшывы рэферэндум у 2022 годзе з Канстытуцыі было выключана палажэнне пра нейтральны і бяз’ядзерны статус Беларусі. А наступнае размяшчэнне ядзернай зброі на нашай тэрыторыі стварыла прамую пагрозу міру і незалежнасці Беларусі, што робіць Беларусь мішэнню і ставіць пад пагрозу жыцці мільёнаў людзей.

Сёння мы заклікаем:

• Вярнуць Беларусі бяз’ядзерны статус;

• Спыніць правакацыі і шантаж з выкарыстаннем ядзернай зброі;

• Вывесці расійскую ядзерную зброю з тэрыторыі Беларусі;

• Забяспечыць празрыстасць эксплуатацыі Беларускай атамнай электрастанцыі і безумоўнага выканання міжнародных стандартаў ядзернай бяспекі, уключаючы нормы Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі, з улікам абгрунтаваных міжнародных прэтэнзій, у тым ліку зафіксаваных парушэнняў працэдур у рамках Канвенцыі Эспа;

• Пачаць шырокі грамадскі дыялог адносна выкарыстання атамных тэхналогіяў у Беларусі.

Чарнобыль нагадвае: ядзерная бяспека немагчымая без празрыстасці, адказнасці і суверэнітэту. Беларусь не мусіць быць пляцоўкай для расійскіх ядзерных пагрозаў.

Крыніца: Аб'яднаны Пераходны Кабінет Беларусі

23–24 красавіка Нобелеўскі лаўрэат Алесь Бяляцкі правёў шэраг палітычных сустрэчаў, у якіх таксама ўдзельнічалі дырэктар Офіса ў Літве Дзяніс Кучынскі і дарадца Святланы Ціханоўскай па парламенцкім супрацоўніцтве Анатоль Лябедзька, галоўны дарадца Франак Вячорка.

Сустрэчы прайшлі з міністрам унутраных справаў Уладзіславам Кандратовічам, спікерам Сейма Літвы Юозасам Олекасам і віцэ-міністаркай замежных справаў Літвы Аўдрай Плепітэ.

У цэнтры ўвагі — пытанні, якія непасрэдна датычацца дзясяткаў тысячаў беларусаў у Літве. Паводле статыстычных даных, каля 50 000 грамадзянаў маюць від на жыхарства.

Галоўная тэма — інтэграцыя. Важна, каб беларусы сутыкаліся з як мага меншымі бар’ерамі і мелі больш магчымасцяў для самарэалізацыі. Міністр пацвердзіў: беларусы ў Літве — гэта не толькі людзі ў выгнанні, але патэнцыял для развіцця краіны.

Асобна абмеркавалі выклікі, звязаныя з бяспекай і ціскам на беларусаў: гаворка ішла пра тое, як мінімізаваць пагрозы для студэнтаў ЕГУ і іх сем’яў і выпускнікоў. У гэтым пытанні літоўскі бок гатовы выступаць надзейным саюзнікам.

Літоўскі бок яшчэ раз падкрэсліў: санкцыі і ціск скіраваныя супраць рэжыму Лукашэнкі, але не супраць беларускага народа. Беларусы — партнёры і суседзі, якіх Літва гатовая падтрымліваць. Менавіта таму паралельна з узмацненнем санкцыйнага ціску на рэжым, Літва працягвае падтрымліваць беларускую дэмакратычную супольнасць.

Яшчэ адзін важны блок — захаванне беларускай ідэнтычнасці. Адукацыя, дзіцячыя садкі, беларуская гімназія імя Францыска Скарыны, Беларускі дом, і іншыя грамадзянскія ініцыятывы — усё гэта патрабуе стабільнай падтрымкі.

Таксама дасягнута папярэдняя дамоўленасць аб магчымасці здачы экзаменаў на правы кіроўцы на беларускай мове ў Regitra — пытанне, якое ўздымалася беларускай дыяспарай у Літве.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

У Вільнюсе прайшла экалагічная акцыя «Mes Darom», у якой узялі ўдзел беларусы Вільнюса, а таксама дырэктар Офіса ў Літве Дзяніс Кучынскі і дарадца па парламенцкім супрацоўніцтве Анатоль Лябедзька, пазаштатны дарадца па пытаннях экалогіі Дзмітрый Кучук. «Mes Darom» — літоўская частка міжнароднага руху «Let’s Do It World», які аб’ядноўвае мільёны людзей у дзясятках краінаў вакол ідэі клопату пра навакольнае асяроддзе.

Беларуская супольнасць далучылася да прыбірання на тэрыторыі геамарфалагічнага заказніка схілаў Шэшкіне. Удзельнікі прыбралі прыродную зону, пасля чаго далучыліся да агульнай праграмы акцыі з адукацыйнымі актыўнасцямі і нефармальным зносінамі.

Дзяніс Кучынскі:
«Мы вельмі ўдзячныя беларусам Вільнюса, якія далучыліся да акцыі і правялі гэты дзень разам, робячы карысную справу. Такія ініцыятывы аб’ядноўваюць нашую супольнасць і паказваюць, што самыя невялікія дзеянні маюць значэнне, калі мы робім іх разам».

Крыніца: Святлана Ціханоўская

22 красавіка ў Парламенцкай асамблеі Рада Еўропы была прынята рэзалюцыя «Да ўсеагульнай адмены смяротнага пакарання пры любых абставінах». Дакумент пацвярджае нязменную пазіцыю Асамблеі: смяротнае пакаранне не сумяшчальнае з прынцыпамі правоў чалавека, дэмакратыі і вяршэнства права.

Дакладчыца, Gala Veldhoen, адзначыла, што Беларусь застаецца апошняй краінай на кантыненце, дзе дзейнічае гэтая практыка.

Асамблея асудзіла працяг прымянення смяротнага пакарання ў Беларусі, падкрэсліўшы асаблівую занепакоенасць сакрэтнасцю, якая суправаджае выкананне прысудаў: адсутнасцю папярэдняга паведамлення зняволеным і іх сем’ям, невяртаннем целаў, а таксама недахопам гарантый справядлівага суда. Таксама адзначаецца пашырэнне сферы прымянення смяротнага пакарання як метада палітычнага ціску і рэпрэсій.

У прынятай рэзалюцыі ПАРЭ заклікае беларускі рэжым:

•  неадкладна ўвесці мараторый на прымяненне і выкананне смяротнага пакарання;

•  замяніць усе існуючыя смяротныя прысуды на пазбаўленне волі;

• спыніць практыку сакрэтнасці, забяспечыўшы паведамленне зняволеным, іх сем’ям і адвакатам, а таксама вяртанне целаў.

Асобна ў дакуменце адзначана роля беларускіх дэмакратычных сіл. ПАРЭ вітае прыняцце Каардынацыйная рада Беларусі у чэрвені 2025 года Мемарандума аб адмене смяротнага пакарання, падтрыманага таксама Аб’яднаным пераходным кабінетам і Офісам Святланы Ціханоўскай. Гэта разглядаецца як выразнае палітычнае абавязацельства будучай дэмакратычнай Беларусі.

Аляксандра Мамаева, кіраўніца міжнароднай камісіі і дэлегацыі дэмакратычных сіл Беларусі ў ПАРЭ, адзначыла:

«Мемарандум аб адмене смяротнага пакарання — гэта пацверджанне палітычнага кансенсусу дэмакратычных сіл Беларусі аб неабходнасці адмены смяротнага пакарання ў Беларусі, і я заклікаю арганізацыі грамадзянскай супольнасці далучыцца да Мемарандума. Як прадстаўніцы спісу “Еўрапейскі выбар”, для мяне важна ўжо цяпер закласці асновы, каб Беларусь стала краінай без смяротнага пакарання і дэмакратычная Беларусь магла стаць часткай Рады Еўропы».

Прыняцце гэтай рэзалюцыі — важны міжнародны сігнал падтрымкі адмены смяротнага пакарання і пацверджанне таго, што будучая Беларусь павінна развівацца ў агульнаеўрапейскай прасторы каштоўнасцей.

Крыніца: Каардынацыйная рада

Да кіраўнічага камітэту спецыяльнага трыбуналу аб злачынстве агрэсіі супраць Украіны ўжо гатовыя далучыцца 20 краінаў. Пра гэта «Белсату» паведаміў намеснік кіраўніцы АПКБ і кіраўнік НАУ Павел Латушка пасля сустрэч у Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы. Паводле яго, геаграфія падтрымкі ініцыятывы пашыраецца, і адказнасць, у тым ліку для беларускіх уладаў, становіцца «непазбежнай».

У каментары Павел Латушка адзначыў, што колькасць краінаў, якія падтрымліваюць стварэнне трыбуналу, расце.

«Падчас сустрэчы ў Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы з калегамі ўдалося высветліць, што ўжо 20 краінаў прынялі рашэнне далучыцца да кіраўнічага камітэту спецыяльнага трыбуналу аб адказнасці за агрэсію супраць Украіны. Пасля Польшчы і Іспаніі 19-й краінай, якая з'яўляецца сябрам Рады Еўропы, стала Аўстрыя, якая пацвердзіла сваю гатовасць прагаласаваць на бліжэйшым пасяджэнні Камітэту міністраў Рады Еўропы ў Кішынэве за пачатак працы спецыяльнага трыбуналу. 

Пры гэтым Павел Латушка адзначыў, што працэс набірае міжнародны маштаб:

«Дваццатай краінай стала Коста-Рыка. Гэта азначае, што не толькі сябры Рады Еўропы маюць права ці магчымасць далучацца да дзейнасці спецыяльнага трыбуналу. Паводле тых звестак, якія мы маем, шэраг іншых дзяржаваў, якія не ўваходзяць у Раду Еўропы, таксама разглядаюць і, хутчэй за ўсё, прымуць станоўчае рашэнне далучыцца да кіраўнічага камітэту спецыяльнага трыбуналу аб адказнасці за агрэсію». 

Акрамя таго, Павел Латушка выказаў упэўненасць, што ў перспектыве да адказнасці за саўдзел у агрэсіі будзе прыцягнуты і рэжым Лукашэнкі:

«Тэрыторыя дзеяння трыбуналу будзе толькі пашырацца, і адказнасць у адносінах да Лукашэнкі і ягоных памагатых непазбежная», – сцвярджае Павел Латушка. 

У студзені 2026 года Еўрапейскі Звяз і Рада Еўропы дамовіліся стварыць падрыхтоўчую каманду для запуску спецыяльнага трыбуналу аб злачынстве агрэсіі супраць Украіны. Яна мае распрацаваць прававыя працэдуры, механізмы працы суда і падрыхтаваць інстытуцыйную базу. 

Будучы трыбунал плануецца як орган, які зможа прыцягваць да адказнасці вышэйшае палітычнае і вайсковае кіраўніцтва за агрэсію. Праект каардынуе Рада Еўропы, а ЕЗ ужо вылучыў каля 10 млн еўраў на яго запуск.

Раней Украіна неаднаразова заяўляла пра намер дамагацца прыцягнення да адказнасці не толькі расейскага кіраўніцтва, але і Аляксандра Лукашэнкі – за саўдзел у агрэсіі супраць Украіны. Так, міністр замежных справаў Украіны Андрэй Сыбіга заяўляў, што для гэтага існуюць усе неабходныя юрыдычныя інструменты, паколькі Беларусь дазволіла скарыстаць для нападу сваю тэрыторыю і інфраструктуру. Больш за тое, Кіеў працягвае фіксаваць новыя элементы падтрымання расейскай агрэсіі з боку беларускага рэжыму і перадае адпаведныя матэрыялы міжнародным структурам, у тым ліку ААН.

У 2024 годзе Літва перадала ў Гаагу матэрыялы аб злачынствах Лукашэнкі супраць грамадзянаў Беларусі, а структуры дэмакратычных сілаў працягваюць збіраць доказы для міжнародных судовых інстанцыяў.

Крыніца: Белсат

Эксперты ААН выказалі сур'ёзную занепакоенасць у сувязі з паведамленнямі аб працяглым утрыманні без сувязі са знешнім светам і ўмовах утрымання ў папраўчай калоніі ў Наваполацку, Беларусь.

"Атрыманая намі інфармацыя паказвае на вельмі трывожную практыку ўтрымання пад вартай, якая можа ўяўляць сабой сур'ёзныя парушэнні міжнароднага права", — заявілі эксперты.

"Мы глыбока занепакоеныя тым, што зняволеныя ў наваполацкай калоніі могуць зазнаваць працяглае адзіночнае зняволенне, дысцыплінарныя спагнанні ды фізічныя пакаранні пасля спробаў самагубства, пазбаўленне неабходнай медычнай дапамогі ды рэпрэсіі за спробы падаць скаргі, асабліва пасля канфідэнцыйных сустрэч з псіхолагам калоніі", — адзначылі яны.

"У выпадку пацверджання такія практыкі могуць кваліфікавацца як катаванні ды жорсткае абыходжанне, а ў пэўных абставінах — як гвалтоўныя знікненні", — папярэдзілі эксперты.

"І катаванні, і гвалтоўныя знікненні забароненыя міжнародным правам, уключна з нормамі звычайнага міжнароднага права".

Журналіст і блогер Ігар Лосік быў адвольна затрыманы з чэрвеня 2022 года да верасня 2025 года паводле палітычна матываваных абвінавачванняў і ўтрымліваўся ў розных установах у Беларусі, уключна з следчым ізалятарам КДБ у Мінску і папраўчай калоніяй № 1 у Наваполацку. У верасні 2023 года яго справа была разгледжана Працоўнай групай па адвольных затрыманнях (Меркаванне № 45/2023).

Паведамляецца, што ён зазнаў працяглую ізаляцыю ў цяжкіх умовах і быў пазбаўлены кантактаў з сям'ёй, перапіскі і эфектыўнай прававой дапамогі. Звароты ў міжнародныя праваабарончыя органы, як мяркуецца, не перадаваліся, а яго адвакаты сутыкнуліся з пазбаўленнем ліцэнзіі ды затрыманнем.

Паводле наяўнай інфармацыі, Лосік двойчы спрабаваў скончыць жыццё самазабойствам у зняволенні. У сакавіку 2023 года, пасля паведамлення аб паўторным змяшчэнні ў ізаляцыю, ён нанёс сабе сур'ёзныя пашкоджанні, аднак яму было адмоўлена ў шпіталізацыі, і ён быў змешчаны ў дысцыплінарны ізалятар.

"Пакаранне зняволеных за спробы самагубства замест забеспячэння тэрміновай псіхалагічнай і медычнай дапамогі выклікае глыбокую трывогу і несумяшчальнае з асноўнымі стандартамі правоў чалавека, уключна з правам на жыццё, здароўе і свабоду ад катаванняў і жорсткага абыходжання", — заявілі эксперты.

Эксперты таксама выказалі занепакоенасць тым, што Ігар Лосік быў уключаны ў спісы асоб, якія маюць дачыненне да тэрарызму і экстрэмізму, нягледзячы на адсутнасць адпаведнага прысуду, адзначыўшы адсутнасць празрыстасці і эфектыўных сродкаў прававой абароны.

"Уключэнне ў такія спісы, відавочна, прыводзяць да дыскрымінацыйнага абыходжання і пазбаўлення асноўных правоў", — заявілі яны, заклікаўшы Беларусь спыніць злоўжыванне тэрарыстычнымі спісамі і забяспечыць адпаведнасць міжнароднаму праву.

Яны таксама выказалі занепакоенасць у сувязі з паведамленнем пра смерць у 2023 годзе пажылога зняволенага з праблемамі са здароўем, які ўтрымліваўся ва ўмовах дысцыплінарнай ізаляцыі без належнай медычнай дапамогі. Застаецца незразумелым, ці праводзілася расследаванне яго смерці.

"Смерці ў месцах пазбаўлення волі на фоне паведамленняў аб ізаляцыі, пазбаўлення медычнай дапамогі ды ўтойвання інфармацыі ад сем'яў выклікаюць самыя сур'ёзныя асцярогі з пункту гледжання міжнароднага права, уключна з правам на жыццё, свабоду і асабістую недатыкальнасць, здароўе, а таксама забарону катаванняў і гвалтоўных знікненняў", — падкрэслілі эксперты.

"Мы заклікаем улады Беларусі забяспечыць гуманныя ўмовы ўтрымання, гарантаваць доступ да незалежнай медычнай і псіхалагічнай дапамогі і правесці надзейныя расследаванні ўсіх выпадкаў смерці і сур'ёзных траўмаў у месцах пазбаўлення волі", — заявілі яны.

"Неабходна таксама прыняць захады для прадухілення падобных парушэнняў у пенітэнцыярных установах Беларусі і забяспечыць абарону зняволеных ад рэпрэсій за падачу скаргаў".

Датычна дадзеных выпадкаў 16 сакавіка 2026 года эксперты накіравалі зварот ураду Беларусі.

Эксперты:

Нілс Муйжніекс, Спецыяльны дакладчык па пытанні аб становішчы ў галіне правоў чалавека ў Беларусі

Мэцью Джылет (Старшыня-дакладчык), с-ня Ганна Юдкіўская (Намесніца старшыні па паведамленнях), сп-р Ітан Хі-Сок Шын (Намеснік старшыні па наступных захадах), с-ня Мірыям Эстрада Касціла і сп-р Мумба Маліла, Працоўная група па адвольных затрыманнях

Габрыэла Чытроні (Старшыня-дакладчыца), Гражына Бараноўская (Намесніца старшыні), Аўа Балдзе, Ана Ларэна Дэльгадзільа Перэс і Махамед Аль-Абаідзі, Працоўная група па гвалтоўных або недобраахвотных знікненнях

Морыс Цідбал-Бінц, Спецыяльны дакладчык па пазасудовых, сумарных або адвольных пакараннях смерцю

Айрын Хан, Спецыяльная дакладчыца па пытанні аб заахвочванні і абароне права на свабоду меркаванняў ды іх свабоднае выказванне

Клаўдзія Малер, Незалежная экспертка па пытанні аб ажыццяўленні ўсімі людзьмі сталага веку ўсіх правоў чалавека

Бэн Сол, Спецыяльны дакладчык па пытанні аб заахвочванні і абароне правоў чалавека і асноўных свабод ва ўмовах барацьбы з тэрарызмам

Эліс Джыл Эдвардс, Спецыяльная дакладчыца па пытанні аб катаваннях ды іншых жорсткіх, бесчалавечных або прыніжальных годнасць відах абыходжання і пакарання

Маргарэт Сатэртуэйт, Спецыяльная дакладчыца па пытанні аб незалежнасці суддзяў і адвакатаў.

Крыніца: ПЦ "Вясна"

Вярхоўны Суд Беларусі прызнаў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт «экстрэмісцкай арганізацыяй» і забараніў яго дзейнасць у краіне. Рашэнне прынялі на падставе заявы Генеральнай пракуратуры, якая абвінаваціла ўніверсітэт у «дэстабілізацыі» сітуацыі і супрацы з «радыкальнымі структурамі».

Як адзначаецца ў заяве Генпракуратуры, Вярхоўны Суд прызнаў ЕГУ экстрэмісцкай арганізацыяй на падставе Закону аб супрацьдзеянні экстрэмізму, забараніўшы яго дзейнасць у Беларусі разам з выкарыстаннем сімволікі і атрыбутыкі.

У ведамстве сцвярджаюць, што ўніверсітэт «праводзіць мэтанакіраваную працу для дэстабілізацыі сацыяльна-палітычнай абстаноўкі ў краіне» і «надае метадычную, арганізацыйную і фінансавую дапамогу прадстаўнікам радыкальна палітызаваных групаў».

Таксама Генпракуратура заяўляе, што ЕГУ «выкарыстоўваецца спецыяльнымі службамі некаторых суседніх дзяржаў для нанясення шкоды інтарэсам Беларусі ў палітычнай, гуманітарнай і інфармацыйнай сферах».

Сярод іншых абвінавачанняў – сцвярджэнне, што ўніверсітэт рыхтуе моладзь да «рэалізацыі заходніх сцэнароў трансфармацыі палітычнай сістэмы» і прасоўвае «альтэрнатыўныя трактоўкі гістарычных і культурніцкіх падзеяў».

У Генпракуратуры таксама заявілі, што для пашырэння сваёй дзейнасці ЕГУ выкарыстоўвае інтэрнэт-рэсурсы, «інфармацыйная прадукцыя якіх прызнаная экстрэмісцкай», а дзеянні шэрагу выкладчыкаў і выпускнікоў нібыта звязаныя з крымінальнымі справамі, у тым ліку за «распальванне варожасці» і «змову з мэтаю захапіць уладу».

«Паколькі дзейнасць універсітэту скіраваная на здзяйсненне замахаў на незалежнасць, тэрытарыяльную цэласнасць, суверэнітэт, асновы канстытуцыйнага ладу, грамадскую бяспеку Рэспублікі Беларусь, а злачынныя дзеянні шэрагу яго выкладчыкаў і выпускнікоў пацверджаныя матэрыяламі крымінальных справаў аб распальванні сацыяльнай варожасці і розні, змове з мэтаю захопу дзяржаўнай улады, закліках да захадаў абмежавальнага характару, а таксама аб здзяйсненні іншых цяжкіх і асабліва цяжкіх злачынстваў, суд дапусціў неадкладнае выкананне прынятага рашэння», – адзначае Генпракуратура. 

У ЕГУ на тэлефанаванне «Белсату» адказалі, што пакуль не каментуюць прызнання ВНУ «экстрэмісцкім» і рыхтуюць афіцыйную заяву.
Пасля абвяшчэння рашэння адзін з прапагандысцкіх тэлеграм-каналаў выступіў з пагрозамі на адрас студэнтаў універсітэту. У прыватнасці, там заявілі, што навучэнцы ЕГУ «аўтаматычна становяцца альбо чальцамі экстрэмісцкай арганізацыі, альбо асобамі, якія фінансуюць экстрэмізм», і ім можа пагражаць крымінальная адказнасць.

Нагадаем: ЕГУ працуе ў Вільні з 2005 года як універсітэт у выгнанні. Прызнанне яго «экстрэмісцкай арганізацыяй» дзяржаўныя СМІ анансавалі яшчэ ў пачатку 2024 года, а ў верасні Генпракуратура звярнулася ў суд з адпаведным пазовам.

Крыніца: Белсат

10 красавіка дырэктар Офіса ў Літве Дзяніс Кучынскі правёў сустрэчу з кіраўніцай Дэпартамента міграцыі Індрэ Гаспэрэ.

Ад імя Святланы Ціханоўскай Дзяніс Кучынскі падзякаваў Дэпартаменту міграцыі за працу і асобна — за дапамогу ў легалізацыі былых палітзняволеных, якіх вывезлі з Беларусі ў Літву. 

Падчас сустрэчы былі абмеркаваныя актуальныя пытанні, звязаныя з міграцыйнымі працэдурамі, легалізацыяй і выклікамі, з якімі сутыкаюцца заяўнікі. На сённяшні момант амаль 50 тысячаў беларусаў маюць у Літве віды на жыхарства.

У цэнтры ўвагі знаходзіліся пытанні тэрмінаў разгляду дакументаў, міжведамасных праверак, а таксама забеспячэння празрыстай сістэмы адсочвання статусу заяваў. Кучынскі закрануў пытанне, звязанае з тэрмінамі чакання рашэнняў, якія ў шэрагу выпадкаў уплываюць на магчымасць працаўладкавання і доступу да сацыяльных гарантыяў.

Па выніках сустрэчы адзначана: 

— У чэрвені плануецца правядзенне агульнай сустрэчы з удзелам зацікаўленых арганізацыяў. Разглядаецца магчымасць правядзення мерапрыемства на пляцоўцы Дэпартамента міграцыі. На сустрэчу таксама будуць запрошаныя прадстаўнікі беларускіх і літоўскіх арганізацыяў, у тым ліку — прафесійных супольнасцяў.

— Разглядаецца магчымасць увядзення больш празрыстай сістэмы адсочвання статусу заяваў і тэрмінаў іх разгляду. Плануецца, што абноўленая сістэма дазволіць лепш адлюстроўваць статус знаходжання заяўнікаў і знізіць рызыкі непаразуменняў адносна іх права законнага знаходжання ў Літве.

— Пакуль заява разглядаецца, меры прымусовага выезду з краіны не будуць прымяняцца: перыяд разгляду з’яўляецца падставай для вашага легальнага знаходжання ў Літве.

— Таксама падчас сустрэчы былі ўзнятыя асобныя пытанні атрымання праязнога дакумента замежніка беларусамі, якія не маюць магчымасці вярнуцца ў Беларусь і атрымаць пашпарт. 

Падчас сустрэчы кіраўніцы Дэпартамента таксама быў перададзены дакумент ад юрыдычнага дэпартамента Офіса Святланы Ціханоўскай з актуальнай праблематыкай па легалізацыі беларусаў у Літве. Пытанні, узнятыя ў дакуменце, будуць уважліва вывучаныя.

❗️ Рэкамендацыя: падавайце дакументы загадзя — прыкладна за 6 месяцаў да заканчэння бягучага статусу. 

Калі ў вас тэрміновы выпадак, які патрабуе аператыўнай рэакцыі, Вы можаце звярнуцца па дапамогу ў юрыдычны дэпартамент нашага Офіса: legal@tsikhanouskaya.org. На падставе аб’ектыўных крытэраў інфармацыя пра Ваш кейс можа быць перададзеная ў Дэпартамент міграцыі ў належным працэсуальным парадку.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

9 красавіка 2026 года адбылася рабочая сустрэча намесніка кіраўніцы Аб’яднанага Пераходнага Кабінета, дэлегата Каардынацыйнай Рады Паўла Латушкі і кіраўніка прававой камісіі Каардынацыйнай Рады Міхаіла Кірылюка з кіраўніцтвам Камісіі фінансавага нагляду Польшчы (KNF). У сустрэчы таксама ўзяў удзел прадстаўнік Генеральнага інспектара фінансавай інфармацыі Міністэрства фінансаў Польшчы.

У цэнтры абмеркавання падчас сустрэчы былі праблемы банкаўскага абслугоўвання грамадзян Беларусі, якія пражываюць у Польшчы і якія тычацца:

• былых палітвязняў і іншых асобаў, якія чакаюць міжнароднай абароны;

• асобаў, якія праходзяць працэдуру легалізацыі свайго знаходжання (чакаюць атрымання дазволу на жыхарства, у тым ліку яго падаўжэння);

• грамадзян з пратэрмінаванымі пашпартамі (падаўжэнне якіх аб’ектыўна немагчымае) і без пашпартоў зусім;

• іншых катэгорый грамадзян Беларусі.

Павел Латушка праінфармаваў прадстаўнікоў органаў фінансавага нагляду Польшчы пра тое, што беларусы часта сутыкаюцца з праблемамі:

• адмоў у адкрыцці рахункаў у польскіх банках;

• абмежаванняў у карыстанні банкаўскімі мабільнымі прыладамі;

• блакавання сродкаў на рахунках;

і інш.

Польскаму боку былі прадстаўлены канкрэтныя кейсы беларусаў, якія сутыкнуліся з цяжкасцямі пры абслугоўванні ў банках. Гэтыя прыклады былі сабраны ў тым ліку праз чат-бот НАУ, а таксама прадстаўлены Беларускай асацыяцыяй палітвязняў «Да Волі» (агулам больш за 40 кейсаў).

Прадстаўнікі Камісіі фінансавага нагляду Польшчы і Генеральнага інспектара фінансавай інфармацыі Міністэрства фінансаў Польшчы адзначылі, што пачнуць унутрыведамасныя працэдуры па ўзгадненню магчымых рашэнняў, якія могуць прывесці да зняцця часткі цяжкасцяў з адкрыццём і функцыянаваннем банкаўскіх рахункаў, з Упраўленнем па справах замежнікаў, Міністэрствам унутраных спраў і Нацыянальнай падатковай адміністрацыяй Польшчы.

Камісія фінансавага нагляду Польшчы паведаміла, што па выніках папярэдняй камунікацыі НАУ з KNF да польскіх банкаў ужо даведзена інфармацыя пра неабходнасць прызнання часовага пасведчання асобы замежніка (TZTC) у якасці дакумента, які пацвярджае асобу. На дадзены момант банкі завяршаюць адаптацыю ўнутраных працэдур, у тым ліку праграмнага забеспячэння, для практычнага прымянення пры абслугоўванні грамадзян Беларусі. Паводле наяўнай інфармацыі, асобныя банкі ўжо пачалі адкрываць рахункі на падставе TZTC.

«У сувязі з праблемай трактоўкі абмежаванняў ЕС, якія ўплываюць на выкарыстанне мабільнага банкінгу грамадзянамі Беларусі на тэрыторыі Еўрасаюза, мы накіруем адпаведныя звароты ў Нацыянальную падатковую адміністрацыю, якая гэтаксама як KNF мае права трактаваць нормы права ў фінансавай сферы, а таксама паўторна ў Еўрапейскую камісію.

Работа па абароне правоў беларусаў за мяжой працягнецца. Мы і далей адкрытыя да вашых зваротаў, і праблем і гатовыя працаваць над іх вырашэннем. Пра прынятыя рашэнні польскага боку будзем інфармаваць», — адзначыў Павел Латушка.

Крыніца: НАУ

7 красавіка падчас візіту ў Мадрыд Святлана Ціханоўская сустрэлася з прэм’ер-міністрам Іспаніі Педра Санчэсам.

Кіраўніца Аб’яднанага Пераходнага Кабінета падзякавала за падтрымку свабоднай Беларусі, паслядоўную дапамогу Украіне і прынцыповую пазіцыю ў дачыненні да рэжыму Лукашэнкі. Яна таксама выказала ўдзячнасць за вырашэнне праблемаў з легалізацыяй: дзякуючы працы Офіса і беларускай дыяспары ў Іспаніі ўрад пачаў прызнаваць пратэрмінаваныя беларускія пашпарты, а таксама адзначыла падтрымку з боку ўсіх іспанскіх інстытуцыяў.

Ціханоўская распавяла пра працэс вызвалення палітвязняў, а таксама пра складанасці, з якімі яны сутыкаюцца пасля вызвалення або прымусовага выдварэння з краіны. Яна падкрэсліла, што амерыканскі трэк мае гуманітарны характар, аднак важна не толькі вызваляць людзей з турмаў, але і перадухіляць з’яўленне новых палітвязняў, а таксама ствараць умовы для дэмакратызацыі.

Асобна абмеркавалі сітуацыю ва Украіне і новыя адносіны з украінскай уладай. Ціханоўская распавяла пра сустрэчу з прэзідэнтам Уладзімірам Зяленскім і адзначыла, што новая дынаміка супрацоўніцтва можа паўплываць на сітуацыю ў Беларусі, а таксама дапамагчы ў практычным вырашэнні шэрагу пытанняў.

Таксама Ціханоўская распавяла пра працу дэмакратычных сілаў Беларусі і грамадзянскай супольнасці, дзейнасць Міжнароднага гуманітарнага фонду. Акрамя таго, бакі абмеркавалі праблемы беларусаў у Іспаніі і магчымыя шляхі іх вырашэння.

Удзел у сустрэчы таксама бралі дыпламатычны дарадца Дзяніс Кучынскі і Таццяна Марыніч — прадстаўніца беларускай супольнасці ў Мадрыдзе і заснавальніца Imaguru, намінаваная на пасаду Кіраўніцы Офіса дэмакратычных сілаў у Мадрыдзе.

«Прэм’ер выдатна ведае нашыя праблемы, і запэўніў мяне, што пазіцыя Іспаніі застаецца нязменнай.Іспанія выразна раздзяляе беларусаў і рэжым, Беларусь і Расію, будзе падтрымліваць тых, хто тут у Іспаніі знайшоў бяспечны прытулак. Мы шмат гаварылі пра палітвязняў, Украіну, адносіны з ЗША, і канешне, што яшчэ з Іспаніяй мы можам зрабіць разам.

Нам важна каб еўрапейская пазіцыя заставалася паслядоўнай, каб дабіцца сістэмных пераменаў у Беларусі. Іспанія сама праходзіла праз дыктатуру, яе падтрымка нам важная сёння, а досвед Іспаніі спатрэбіцца Беларусі ў будучыні», — адзначыла Ціханоўская па выніках сустрэчы.

Крыніца: Святлана Ціханоўская

Коратка:

• сітуацыя з правамі чалавека ў Беларусі застаецца ў крытычным стане: не слабеюць дзяржаўны тэрор і рэпрэсіі ў дачыненні да іншадумцаў, палітычных апанентаў, удзельнікаў пратэсных ініцыятыў, журналістаў і праваабаронцаў;

• няма падстаў гаварыць аб паляпшэнні сітуацыі, паказчыкі рэпрэсій знаходзяцца на высокім узроўні, параўнальным з папярэднімі гадамі: колькасць палітвязняў знаходзіцца на ўзроўні пачатку 2022 года, не сціхаюць рэпрэсіі ўсіх відаў, высокімі тэмпамі папаўняюцца спісы і пералікі, якія з'яўляюцца адпраўным пунктам пераследу апанентаў рэжыму і іншадумцаў; арганізацыям грамадзянскай супольнасці нанесены непапраўныя страты: ліквідаваныя і не маюць шанцаў у найбліжэйшай будучыні аднавіць дзейнасць у Беларусі ўсе апазіцыйныя партыі і палітычныя арганізацыі, ліквідаваныя або выціснутыя за мяжу праваабарончыя і іншыя патэнцыйна непрымальныя для рэжыму арганізацыі; рэжым адкрыта ажыццяўляе дэпартацыі і трансгранічны пераслед па палітычнай прыкмеце; дэмантаваны канстытуцыйныя гарантыі бяз'ядзернага і нейтральнага статусу Беларусі, дзяржава па-ранейшаму ўцягнута ў несправядлівую вайну; катаванні і акты забароненага абыходжання не расследаваны і больш за тое – працягваюцца;

• на канец сакавіка 2026 года ў Беларусі ў месцах пазбаўлення волі знаходзілася 911 палітвязняў, сярод іх – 118 жанчын. Колькасць палітвязняў упершыню за больш чым чатыры гады не перавышае тысячы чалавек – гэта вынік вызвалення 250 палітвязняў па выніках перамоўнага працэсу паміж кіраўніцтвам Беларусі і ЗША;

• пры гэтым колькасць былых палітвязняў склала 3660 чалавек, а агульная вядомая праваабаронцам колькасць людзей, якіх пазбаўлялі волі па палітычных матывах, склала з траўня 2020 года 4570 чалавек;

• за месяц праваабарончая супольнасць прызнала палітвязнямі 46 чалавек і запатрабавалі рэабілітацыі яшчэ 78 былых палітвязняў, пра пераслед якіх стала вядома пасля іх вызвалення;

• сябры ПЦ "Вясна" Валянцін Стэфановіч і Марыя Рабкова, а таксама праваабаронца Наста Лойка вызваленыя і гвалтоўна вывезеныя за межы Беларусі; праваабаронца Віталь Чопік, асуджаны да пазбаўлення волі за грамадзянскае назіранне ў судах, утрымліваецца ў зняволенні;

• працягваюцца трансгранічныя рэпрэсіі;

• праваабаронцы па-ранейшаму рэгулярна выяўляюць, збіраюць і сістэматызуюць факты прымянення катаванняў і забароненых відаў абыходжання падчас расследавання палітычна матываваных крымінальных спраў, а таксама забароненых відаў абыходжання ў працэсе адбыцця крымінальнага і адміністрацыйнага пакарання па палітычна матываваных справах;

• свабода асацыяцый і свабода выказвання меркаванняў рэгулярна падвяргаюцца атакам уладаў: іншадумцы і ўдзельнікі грамадскіх ініцыятыў рэгулярна падвяргаюцца адвольным арыштам і пераследу; улады пашыраюць абмежаванні на атрыманне і распаўсюджванне інфармацыі;

• рэгулярна папаўняюцца спісы "экстрэмістаў" і "тэрарыстаў", "экстрэмісцкіх" фармаванняў і інфармацыйнай прадукцыі, закладваючы аснову для працягу дзяржаўнага тэрору і рэпрэсій;

• 12 сакавіка Пракуратура Міжнароднага крымінальнага суда (ICC) пачала расследаванне магчымых злачынстваў уладаў Беларусі супраць чалавечнасці;

• у Савеце па правах чалавека на 61-й сесіі адбылося галасаванне па праекце рэзалюцыі "Становішча ў галіне правоў чалавека ў Беларусі". У выніку мандат Спецыяльнага дакладчыка па пытанні становішча ў галіне правоў чалавека ў Беларусі, а таксама Групы незалежных экспертаў па становішчы ў галіне правоў чалавека ў Беларусі падоўжаны яшчэ на адзін год.

Міжнародныя механізмы прыцягнення да адказнасці

12 сакавіка Пракуратура Міжнароднага крымінальнага суда (ICC) пачала расследаваннедзеянняў уладаўБеларусі. Расследаванне датычыцца магчымых злачынстваў супраць чалавечнасці, уключаючы прымусовую дэпартацыю апазіцыянераў, здзейсненых з траўня 2020 года. Хоць Беларусь не з'яўляецца ўдзельніцай МУС, расследаванне ініцыявана Літвой, на тэрыторыі якой апынуліся пераследуемыя беларускія грамадзяне.

Таксама, 12 сакавіка адбыўся інтэрактыўны дыялог з Групай незалежных экспертаў па становішчы ў галіне правоў чалавека ў Беларусі (GIE Belarus) у рамках 61 сесіі Савета па правах чалавека ААН, дзе група прадставіла свой даклад. 

18 сакавіка адбылося зацвярджэнне падагульняючага даклада Універсальнага перыядычнага агляду (УПА) па Беларусі ў рамках чацвёртага цыкла ў рамках 61 сесіі Савета па правах чалавека ААН. Улады Беларусі зацвердзілі толькі 166 з 332 рэкамендацый, назваўшы многія рэкамендацыі палітызаванымі.

12 сакавіка старшыня Праваабарончага цэнтру "Вясна" Алесь Бяляцкі сустрэўся з Фолькерам Цюркам, Вярхоўным камісарам ААН па правах чалавека.

Палітычна матываваны пераслед і палітычныя зняволеныя

Статыстыка

З траўня 2020 года, з пачатку маштабнай рэпрэсіўнай кампаніі, накіраванай на ўтрыманне ўлады А. Лукашэнкі падчас і пасля сфальсіфікаваных прэзідэнцкіх выбараў 2020 года, якая пасля распаўсюдзілася на ўсіх, каго дзейныя ўлады лічаць да сябе нелаяльнымі, мінімум 9 594 чалавекі сутыкнуліся з палітычна матываваным крымінальным пераследам, а мінімум 8 304 чалавекі былі асуджаныя, у тым ліку завочна.

Дадзеныя паказчыкі працягваюць расці кожны месяц, хаця праваабаронцы істотна абмежаваныя ў магчымасцях атрымання інфармацыі аб пераследах.

Па стане на 31 сакавіка ў няволі застаюцца 911 палітвязняў, з іх 118 жанчын. Колькасць палітвязняў упершыню з пачатку 2022 года не перавышае тысячы чалавек – гэта вынік маштабнага вызвалення паводле вынікаў перамоўнага працэсу паміж кіраўніцтвам Беларусі і ЗША. Колькасць былых палітвязняў склала 3660 чалавек.

Цягам сакавіка праваабаронцы прызналі палітвязнямі 46 чалавек і запатрабавалірэабілітацыі яшчэ 78 былых палітвязняў, пра пераслед якіх стала вядома пасля іх вызвалення.

Праваабаронцам вядома пра 168 палітвязняў у асабліва ўразлівым становішчы праз свой стан здароўя, узрост ці абставіны зняволення.

З сярэдзіны 2024 года былі вызваленыя ў парадку памілавання каля 840 палітвязняў. Да 2024 года рэжым толькі аднойчы ў 2021 годзе вызваліў з папраўчых устаноў або змякчыў пакаранні для 13 палітвязняў шляхам памілавання; адзінкавыя вызваленні палітвязняў раней за тэрмін адбываліся ў выніку дыпламатычных дамоўленасцяў. Сярод усіх вызваленых у парадку памілавання за гэты час – больш за 10 асуджаных да абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову, якіх праваабаронцы не адносяць да ліку палітвязняў.

Становішча палітвязняў

Аб фізічным і псіхалагічным стане палітвязняў, якія застаюцца ў няволі, працягваюць паступаць трывожныя звесткі. Так, у калоніях па-ранейшаму ўтрымліваюць Вацлава Арэшку і Вольгу Чукараву, якія страцілі зрок у зняволенні. Па паведамленні DissidentBY у цяжкім стане знаходзіцца Жанна Аўрамчык. З'явілася таксама інфармацыя пра як мінімум трэцюю спробу суіцыду Сцяпана Латыпава, якога пастаянна змяшчаюць у ШІЗА і ПКТ.

Супраць Алены Маліноўскай была ўзбуджана новая крымінальная справа, пасля заканчэння тэрміну пазбаўлення волі яе не вызвалілі і змясцілі пад варту. Мінскі гарадскі суд 6 сакавіка прызначыў жанчыне чатыры гады і дзевяць месяцаў пазбаўлення волі. Праз тое, што Алена знаходзіцца за кратамі ўжо больш за чатыры гады — гэты тэрмін быў залічаны судом у тэрмін прысуду, таму яе вызвалілі падчас суда. Таксама супраць Валянціны Навумавай, якая знаходзіцца пад вартай, узбуджана новая крымінальная справа.

Працягваецца практыка падаўжэння тэрміну зняволення і ўзмацнення жорсткасці ўмоў утрымання: за "злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы" па арт. 411 КК асуджаны Ціхан Осіпаўда дадатковых аднаго года і шасці месяцаў пазбаўлення волі, і Мікіта Дранец да дадатковага аднаго года пазбаўлення волі. Мікалая Аўтуховіча зноў перавялі на турэмны рэжым.

3 сакавіка стала вядома аб змякчэнні пакарання і вызваленні Наталлі Бачурынскай, раней асуджанай да трох гадоў пазбаўлення волі.

5 сакавіка было абвешчана аб памілаванні 15 палітвязняў, у асноўным жанчын.

19 сакавіка, пасля візіту спецпасланніка ЗША Джона Коўла ў Мінск, улады Беларусі аб'явілі аб памілаванні 250 асуджаных па палітычных матывах, 15 з іх былі дэпартаваны ў Літву. Не менш за восем памілаваных —асуджаныя да абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову, якіх праваабаронцы не адносяць да ліку палітвязняў. Як мінімум адзін чалавек, згаданы ў спісе, не вызвалены да канца месяца: пра Дзмітрыя Наважылава вядома, што ён застаўся ў калоніі, аднак вызвалены іншы палітвязень з сугучным прозвішчам.

Пераслед былых палітвязняў і іх блізкіх 

Праваабаронцы працягваюць фіксаваць розныя формы пераследу і ціску ў дачыненні да былых палітвязняў і іх блізкіх, як тых, хто знаходзіцца ў Беларусі, так і вымушанных з'ехаць з краіны. 

17 сакавіка была затрымана без тлумачэння падставаў і ў той жа дзень вызвалена Марына Адамовіч, жонка былога палітвязня Мікалая Статкевіча.

Да сваякоў дэпартаваных палітвязняў, якія засталіся ў Беларусі, прыходзяць супрацоўнікі міліцыі, шукаючы іх. Хутчэй за ўсё, гэта звязана з тым, што былыя палітвязні лічацца вызваленымі ў звычайным парадку, у сувязі з чым у дачыненні да іх ажыццяўляюцца меры прафілактычнага назірання. Некаторым дэпартаваным па пошце прыходзяць позвы ў ваенкамат.

Дэпартаваным палітвязням прызнаюць пашпарты несапраўднымі.

Па паведамленні ініцыятывы "Ружовыя Касынкі", пакінутым у Беларусі памілаваным 19 сакавіка палітвязням забараняюць карыстацца банкаўскімі картамі, афармляць SIM-карты і дапускаць любыя правапарушэнне пад пагрозай пазбаўлення волі. Гэта звязана з уключэннем гэтых палітвязняў у "спіс тэрарыстаў".

З дэпартаванага палітвязня Ігара Карнея судовыя выканаўцы патрабуюць выплаты запазычанасці, верагодна за не выдадзеную турэмную форму.

Пераслед праваабаронцаў 

Праваабаронца Віталь Чопік застаецца ў няволі больш за два гады, ён быў прыгавораны да сямі гадоў пазбаўлення волі за перадачу інфармацыі аб палітычна матываваных судах праваабаронцам "Вясны".

19 сакавіка ўлады Беларусі абвясцілі аб вызваленні 250 палітвязняў і дэпартавалі з іх 15 чалавек ў Літву, у тым ліку праваабаронцаў "Вясны" Валянціна Стэфановіча (1709 дзён няволі) і Марфу Рабкову (2009 дзён няволі), а таксама праваабаронцу Human Constanta Насту Лойку (1239 дзён няволі).

Праваабарончая арганізацыя "Human Constanta" была абвешчаная ў Беларусі "экстрэмісцкім фармаваннем", сярод кіраўнікоў/удзельнікаў была названа Наста Лойка, якая знаходзілася яшчэ ў няволі на той момант. 

Таксама была абвешчаны ў Беларусі "экстрэмісцкім фармаваннем" Беларускі ПЭН, праваабарончая арганізацыя, якая адстойвае свабоду выказванняў і культурныя правы.

Сацсеткі трох міжнародных праваабарончых арганізацый – Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (FIDH), Міжнароднага таварыства правоў чалавека (Internationale Gesellschaft für Menschenrechte/International Society forHuman Rights) і Міжнароднага Фонду Дамоў Правоў Чалавека (Human Rights House Foundation) – былі прызнаныя ў Беларусі "экстрэмісцкімі матэрыяламі".

Падаўленне свабоды мірных сходаў і свабоды асацыяцыі 

Працягваецца пераслед удзельнікаў мірных пратэстаў, пратэсных ініцыятыў і іншадумцаў. 

19 сакавіка быў вынесены прысуд і прызначаны пакаранні ад васьмі да дзевяці гадоў пазбаўлення волі ў дачыненні да шасці жанчын — абвінавачаных па справе "дваровых чатаў", групавых чатаў жыхароў двара ці раёна, якія часта аб'ядноўвалі намаганні для сумесных пратэсных акцый падчас масавых вулічных пратэстаў 2020 года, служылі дыскусійнымі пляцоўкамі. Агулам вядома пра 50 асуджаных за ўдзел у "дваровых чатах", 39 з якіх —  жанчыны. 

Пад забаронай і пагрозай пераследу застаюцца любыя мірныя сходы, у тэматыцы якіх улады могуць бачыць праяву нелаяльнасці, у тым ліку розныя праявы беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці.

21 сакавіка, у закрытым двары адной з рэстарацыяў Гомеля адбылося святкаванне беларускага традыцыйнага абраду "Гуканне вясны". Мерапрыемства, у якім бралі ўдзел некалькі дзясяткаў чалавек, было папярэдне ўзгоднена з мясцовымі ўладамі. Тым не менш, некаторыя ўдзельнікі мерапрыемства былі адміністрацыйна затрыманыя па арт. 24.23 КаАП (парушэнне парадку правядзення масавых мерапрыемстваў). 

Пераслед свабоды мірных сходаў носіць і трансгранічны характар. Следчы камітэт трэці год запар апублікаваў папярэджанне з пагрозамі ў адрас беларусаў за мяжой, якія плануюць узяць удзел у акцыях да Дня Волі 25 сакавіка, пагражаючы пераследам і канфіскацыяй маёмасці. Паведамлялася, што, верагодна, беларускія спецслужбы за грашовую ўзнагароду арганізавалі фота- і відэаздымку ўдзельнікаў мірных сходаў. У далейшым гэтыя кадры выкарыстоўваліся для ідэнтыфікацыі ўдзельнікаў сходаў і іх запалохвання. Акрамя таго, да 25 сакавіка ў Беларусі быў абмежаваны доступ да асобных сайтаў па-за межамі краіны.

Сітуацыя са свабодай асацыяцый застаецца крытычнай. Па дадзеных Lawtrend, з 2020 года мінімум 2012 грамадскіх арганізацый былі ліквідаваныя або пачалі працэс ліквідацыі.

Шматлікія ліквідаваныя і незарэгістраваныя грамадскія арганізацыі адвольна прызнаныя "экстрэмісцкімі фармаваннямі". Напрыклад, у сакавіку "экстрэмістым фармаваннем" быў прызнаны фонд "Spadcyna Belarusi", які займаецца развіццём беларускай супольнасці і культуры.

Парушэнне свабоды сумлення

Праваабаронцам стала вядома, што 16 сакавіка быў затрыманы ксёндз Анатоль Парахневіч, пробашч парафіі ў Альковічах.

У сярэдзіне сакавіка таксама былі затрыманыя яшчэ шэсць чалавек: пяцёра з іх хрысціянскія вернікі, двое —  прасвітары евангельскіх цэркваў. Вядома, што двух затрыманых вызвалілі пасля допытаў, чацвёра да гэтага часу застаюцца за кратамі. Таксама былі затрыманыя пяць украінскіх уцекачоў, якім дапамагалі цэрквы.

Парушэнне свабоды выказвання меркавання

Праваабаронцы працягваюць фіксаваць выпадкі крымінальнага пераследу і пазбаўлення волі за рэалізацыю свабоды выказвання меркавання. 

Працягваюць выносіцца крымінальныя прысуды па абвінавачаннях у абразе А. Лукашэнкі. Так, у Віцебску заведзена крымінальная справа супраць 39-гадовага мужчыны за два каментары ў Telegram трохгадовай даўніны. Супраць Маргарыты Ляўчук завочна ўзбуджаначарговая крымінальная справа. Да абмежавання волі была асуджаная 69-гадовая Вольга Ціханавецкая за "садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці" і абразу А. Лукашэнкі.

Рэзанансным стаў выпадак пераследу суджанцаў са Слоніма за "лайк" у сацсетцы "Аднакласнікі" з 2016 года. Telegram-канал "Суды, затрыманні. Гродна і вобласць" апублікаваў відэа, дзе мужчына расказвае, што на яго ціснуць праваахоўныя органы. Пазней паведамлялася, што ягоная жонка была затрыманая, а ў дачыненні да самога мужчыны заведзена крымінальная справа. 

У дачыненні да Кацярыны Ваданосавай завочна ўзбуджана крымінальная справа аб рэабілітацыі нацызму. Нагодай стаў сюжэт з аўтарскай інтэрпрэтацыяй і ацэнкамі гісторыі замаху на Вільгельма Кубэ, кіраўніка акупацыйнай адміністрацыі на тэрыторыі Беларусі падчас Другой сусветнай вайны.

Кааліцыя беларускіх праваабарончых арганізацыяў зрабіла заяву аб сістэматычнай канфіскацыі і знікненні аўтарскіх рукапісаў палітвязняў. У ліку іншых, аб адабранні рукапісаў паведамлялі Алесь Бяляцкі, Максім Знак і Павел Севярынец. Праваабаронцы заклікалі супольнасць да публічнага абмеркавання гэтай практыкі і адвакатавання праблемы.

Парушэнне правоў і свабод пад маркай барацьбы з экстрэмізмам і тэрарызмам

У сакавіку, як і ў папярэднія месяцы, Міністэрства ўнутраных спраў і Камітэт дзяржаўнай бяспекі папаўнялі ў пазасудовым парадку пералікі і спісы, якія маркіруюць фізічных асоб, арганізацыі, ініцыятывы і інфармацыйныя матэрыялы як адносныя да экстрэмізму і тэрарызму.

У пераліку тэрарыстаў на канец сакавіка лічыцца 1424 чалавекі, з іх 689 — грамадзяне Беларусі, адвольна ўнесеныя туды па палітычных матывах. Таксама па палітычных матывах у пералік унесены некалькі замежнікаў: шэсць украінцаў, тры грамадзяніна РФ, па адным грамадзяніне Літвы, Латвіі, Эстоніі, Германіі. У сакавіку ў пералік былі ўнесены чатыры чалавекі. Туды, напрыклад, унеслі  палітвязня Віталя Абадзенку, асуджанага, верагодна, за намер ваяваць на баку Украіны. Пералік тэрарыстычных арганізацый налічвае 484 пазіцыі, з іх шэсць пазіцый - адвольна ўнесеныя туды беларускія палітычныя і пратэсныя ініцыятывы; у бягучым месяцы ён не папаўняўся.

Спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў на канец месяца налічвае 2 082 старонкі — каля 9100 адзінак інфармацыйных матэрыялаў. Туды ўносіліся Telegram-каналы, старонкі ў сацсетках, Youtube-каналы, музычныя творы, кнігі, выявы. У сакавіку ён быў дапоўнены новымі пазіцыямі на падставе 129 рашэнняў суда.

У прыватнасці, рашэннем суда Горацкага раёна Магілёўскай вобласці ад 31 сакавіка 2026 года экстрэмісцкімі матэрыяламі прызнаны акаўнт у сацыяльнай сетцы "Instagram" Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (FIDH) https://www.instagram.com/fidh.

"Вясна" апублікавала даклад аб пашырэнні спісу экстрэмісцкіх матэрыялаў "Калі экстрэмізмам называюць словы. Як барацьбу з неанацызмам і распальваннем нянавісці падмянілі палітычнай цэнзурай". У даклад увайшлі аналіз існуючых забарон, магчымых механізмаў змены спісу і палітыкі забарон агулам, а таксама кароткі агляд існуючых рэгіянальных практык.

Пералік экстрэмісцкіх фармаванняў быў папоўнены васьмю грамадскімі арганізацыямі, ініцыятывамі і культурнымі праектамі; гэта найвышэйшы паказчык за апошнія 10 месяцаў. Экстрэмісцкімі фармаваннямі былі прызнаныя праваабарончыя арганізацыі "Human Constanta" і Беларускі ПЭН (рашэнне прынята ў лютым, унесены ў пералік у сакавіку), фонд "Spadcyna Belarusi", кінафестываль "Паўночнае ззянне".

У якасці "кааліцыйнага" экстрэмісцкага фармавання былі названы тры беларускія незалежныя кніжныя выдавецтвы, якія працуюць у выгнанні: "Kamunikat.оrg", "Lohvinau Publishing House", "Andrei YanushkevichPublishing".

Пералік грамадзян Рэспублікі Беларусь, замежных грамадзян або асоб без грамадзянства, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці ў сакавіку папоўніўся 95 новымі імёнамі. На канец сакавіка там 6448 імёнаў асуджаных па палітычных матывах.

Праваабаронцы фіксавалі вялікую колькасць крымінальных спраў аб садзейнічанні экстрэмізму: прысуд да абмежавання волі вядомай рэгбісткі Марыі Шакуры ў Мінску, асуджаны IT-спецыяліста Андрэй Кулікоў у Гомелі, асуджаны Антон Казачэнка ў Рэчыцы, асуджана касметалогія Вольга Корбут і іншыя.

Па абвінавачанні ва ўдзеле ў экстрэмісцкім фармаванні асуджаны да васьмі гадоў і шасці месяцаў пазбаўлення волі Сяргей Даронін па справе "дваровых чатаў".

Пераслед за салідарнасць з Украінай у кантэксце вайны Расіі супраць Украіны

Па "справе Гаюна", паводле абвінавачанняў за перадачу інфармацыі аб перамяшчэнні расійскай ваеннай тэхнікі па тэрыторыі Беларусі, вядома 183 фігуранты справы, якія знаходзяцца пад крымінальным пераследам, іх рэальная колькасць нашмат большая. Затрыманым прад'яўляюцца абвінавачанні ў "садзейнічанні экстрэмісцкай дзейнасці". Па наяўнай інфармацыі, у асноўным суды прызначаюць у якасці пакарання абмежаванне волі, аднак часта прызначаецца пазбаўленне волі. У тым ліку, стала вядома аб асуджэнні Антона Казачэнкі да чатырох гадоў абмежавання волі. 

Пяць беларускіх добраахвотнікаў, якія ваююць на баку Украіны супраць расейскай агрэсіі, – Вадзім Кабанчук, Павел Шурмей, Аляксей Кавальчук, Аляксей Назараў і Дзяніс Прохараў – 5 сакавіка былі завочна асуджаныя да пазбаўлення волі ад 12 да 25 гадоў і знаходзяцца ў вышуку.

Катаванні і жорсткае абыходжанне

Праваабаронцы працягваюць атрымліваць і дакументаваць інфармацыю аб катаваннях і іншых відах жорсткага, бесчалавечнага, зневажальнага абыходжання. Часта гэтыя звесткі перадаюцца пад умовай іх неразгалошвання. Таксама не выдаюцца матэрыялы дакументавання. Разам з тым, многія былыя палітвязні, апынуўшыся ў бяспечным становішчы, распавядаюць "Вясне" падрабязнасці катаванняў і забароненага абыходжання, які суправаджаў іх палітычна матываваны пераслед для публікацыі на інфармацыйных рэсурсах.

Палітыка і пісьменніка Паўла Севярынца затрымалі сёмага чэрвеня 2020 года каля яго дома. Амаль два месяцы яго ўтрымлівалі аднаго ў карцары ІЧУ ў нечалавечых умовах. Жахлівае масавае збіццё пратэстоўцаў у дворыку ізалятара на Акрэсціна пасля прэзідэнцкіх выбараў Павел назіраў праз вакно камеры. Палітыка асудзілі на сем гадоў калоніі за "падрыхтоўку да ўдзелу ў масавых беспарадках". Тэрмін палітвязень адбываў спачатку ў ПК № 17, затым у гродзенскай турме № 1. Павел распавёў "Вясне", як у чэрвені 2020 года на Акрэсціна рыхтавалі камеры для масавых затрыманняў, як у ШІЗА ад пастаяннага холаду арганізм пачынае жэрці сам сябе, а таксама пра турэмны фальклор пра Паўла Севярынца і царкоўныя гурткі ў няволі.

Былая палітзняволеная Вікторыя Кульша, якая яшчэ тры месяцы таму была ўпэўненая: наперадзе не свабода, а суд паводле ўжо сёмай крымінальнай справы. У 2021 годзе яе асудзілі да двух з паловай гадоў калоніі, але тэрмін ператварыўся ў амаль бясконцы — у зняволенні яе чатыры разы асудзілі паводле артыкула 411 КК, кожны раз дадаючы па годзе. Амаль увесь гэты час яна правяла ў ШІЗА і ПКТ. "Вясна" паразмаўляла з Вікторыяй пра пяць гадоў зняволення, пра ціск у ПК-24, пра медычную дапамогу, якую адкладалі да крытычнага стану, пра галадоўкі, падчас якіх у яе пачыналі адмаўляць ныркі, ды пра пастаяннае адчуванне, што тэрмін можа стаць бясконцым. 

Валянцін Панасік далучыўся да пратэсту пасля таго, як дзявятага жніўня 2020 года пабачыў на ўласныя вочы гвалт сілавікоў падчас разгону пратэстоўцаў. Гарадзенец стаў пісаць гнеўныя інтэрнэт-каментары ў бок сілавікоў, а ў жніўні 2021 года яго жорстка затрымаў АМАП і ГУБАЗіК. Палітвязня асудзілі на шэсць гадоў калоніі, якія ён адбываў у бабруйскай калоніі, а затым у магілёўскай турме. Валянцін распавёў "Вясне" пра збіццё сілавікамі падчас затрымання, жорсткія ўмовы ўтрымання ў ШІЗА бабруйскай калоніі, а таксама пра тое, як рамантаваў кнігі ў магілёўскай турме № 4.

Парушэнне правоў журналістаў, супрацоўнікаў СМІ і блогераў

Паводле звестак Беларускай асацыяцыі журналістаў, на канец сакавіка 2026 года ў зняволенні знаходзяцца 24 супрацоўнікі медыя.

Суды ў адносінах да супрацоўнікаў медыя выносяць суровыя прысуды, мэтай якіх з'яўляецца прымус журналістаў да спынення распаўсюджвання інфармацыі, якая змяшчае крытыку рэжыму. Зноў і зноў журналістаў адвольна абвінавачваюць у здрадзе дзяржаве.

Судовы працэс над палітвязнем журналістам Паўлам Дабравольскім пачаўся 27 лютага ў Мінскім гарадскім судзе. Яму ставілі ў віну "здраду дзяржаве" (арт. 356 Крымінальнага кодэкса). Суд праходзіў у закрытым рэжыме, таму абставіны абвінавачання невядомыя. Раней Павел працаваў як на беларускія, так і на замежныя медыя, у тым ліку ўкраінскі часопіс NV.ua (да пачатку поўнамаштабнага ўварвання Расіі). Як стала вядома "Позірку", у выніку журналіст прысуджаны да дзевяці гадоў пазбаўлення волі.

Журналістку Ціну Палынскую і яе дачку Маргарыту Рабіновіч асудзілі да двух гадоў пазбаўлення волі ў калоніі ва ўмовах агульнага рэжыму кожную. Суд прызнаў іх вінаватымі ва ўчыненні злачынства, прадугледжанага ч. 3 арт. 361-1 КК (стварэнне экстрэмісцкага фармавання або ўдзел у ім). Асуджаныя былі затрыманыя ў траўні 2025 года і змешчаныя пад варту. Факт наяўнасці ў Ціна Палынскай непаўналетняй дачкі, не з'явілася падставай для прымянення больш мяккай меры стрымання. 13 кастрычніка 2025 года стала вядома, што памёр муж Ціны — пісьменнік Алесь Палынскі.

4 сакавіка суд вынес прысуд музыку, радыёвядучым і лідэру гурта "Палац" Алегу Хаменку. Яго прызналі вінаватым па артыкуле 361-4 Крымінальнага кодэкса "садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці" за супрацоўніцтва з рэдакцыяй "Беларускае Радыё Рацыя". У выніку яму прызначылі тры гады пазбаўлення волі ў калоніі ва ўмовах агульнага рэжыму і штраф у памеры больш за 20 000 рублёў. 

19 сакавіка сярод дэпартаваных палітвязняў апынуліся журналістка Кацярына Бахвалава (Андрэева) і блогер Эдуард Пальчыс. Вызваленыя з месцаў пазбаўлення волі ў Беларусі — Алег Супрунюк, Аляксандр Марчанка, Валерыя Касцюгова, Антон Казельскі.

У сакавіку рашэннямі судоў была прызнана экстрэмісцкай прадукцыя некаторых рэсурсаў буйных замежных СМІ — BBC і Deutsche Welle.

Смяротнае пакаранне ў Беларусі

Праваабарончы цэнтр "Вясна", кампанія "Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі" і "Прававая ініцыятыва" прадставілі сумесны даклад Спецыяльнаму дакладчыку ААН па пытанні аб пазасудовых пакараннях, пакараннях без належнага судовага разбору або адвольных пакараннях Морысу Тыдбал-Бінцу. У дакладзе разглядаецца праблема смяротнага пакарання ў Беларусі з пункту гледжання забароны катаванняў і іншых формаў жорсткага абыходжання.

Крыніца: ПЦ "Вясна"